Binsí Fiosrúcháin

Eolas

Tá an chumhacht ag an Oireachtas binsí fiosrúcháin a bhunú chun ceisteanna ar leith a iniúchadh a bhfuil tábhacht poiblí ag baint leo. Má cheapann an Rialtas gur ceart fiosrúchán poiblí a dhéanamh ar cheist chonspóideach ar leith a bhfuil tábhacht poiblí ag baint léi, cuirfidh sé reachtaíocht faoi bhráid an Oireachtais chun binse fiosrúcháin a bhunú.

Ní binsí buan iad seo – cuirtear ar bun iad le cumhachtaí chun ceisteanna ar leith a iniúchadh. De ghnáth is iad breithimh nó dlíodóiri sinsearacha a bhíonn sa chathaoir.

Ag deireadh an iniúchta, cuireann an binse tuairisc faoi bhráid an Oireachtais. D'fhéadfadh sé moltaí a chur leis.

Tá na binsí seo a leanas san áireamh le binsí a cuireadh ar bun le blianta beaga anuas:

  • An Binse Fiosrúcháin um Thionscal Próiseáil na Mairteolta 1994. Rinne an binse seo iniúchadh ar líomhaintí maidir le mírialtacht sa chaoi ina raibh tionscal na mairteola in Éirinn dhá reachtáil.
  • An Binse Fiosrúcháin um Bhord Seirbhísí Fuilaistriúcháin 1997. Rinne an binse seo iniúchadh ar ghalrú líon mór daoine le tairgí fola truaillithe i rith na 1970í agus na 1980í.
  • An Binse Fiosrúcháin um Íocaíochtaí do Pholaiteoirí (Siopaí Uí Dhuinn) 1997. Rinne an binse seo iniúchadh ar iocaíochtaí do pholaiteoirí.
  • An Binse Fiosrúcháin Mahon (ar a dtugadh Binse Fiosrúcháin Flood). Rinne an binse seo iniúchadh ar íocaíochtaí do pholaiteoirí i gcomhthéacs socruithe pleanála.
  • An Binse Fiosrúcháin Uí Mhuircheartaigh. Rinne an binse seo iniúchadh ar íocaíochtaí do pholaiteoirí, an t-iarthaoiseach Cathal Ó hEochaidh san áireamh.
  • An Binse Fiosrúcháin Lindsay. Rinne an binse seo iniúchadh ar ghalrú daoine a bhí haemifile acu le VEID agus Heipitíteas C.
  • An Coimisiún Laffoy. Rinne an binse seo iniúchadh ar líomhaintí maidir le mí-úsáid paistí laistigh de scoileanna ceardais an Stáit.
  • An Binse Morris. Rinne an binse seo iniúchadh ar ghearáin maidir le Gardaí áirithe na ranna Dhún na nGall.

Cumhachtaí binsí fiosrúcháin

Chun scrúdú a dhéanamh, tugtar cumhachtaí áirithe don bhinse, an chumhacht chun éisteachtaí poiblí nó príobháideacha a reachtáil san áireamh. D'fhéadfadh an tOireachtas cinneadh a dhéanamh go dtabharfar na cumhachtaí atá leagtha síos san Acht um Bhinsí Fiosrúcháin (Fianaise) 1921 go 1998 don bhinse.

Tugann an tAcht seo cead don bhinse iachall a chur ar fhinnithe freastal ar an mbinse agus fianaise a thabhairt. Tugann sé cead chomh maith don bhinse iarratas a dhéanamh chuig an Ardchúirt má dhiúltaíonn duine fianaise a thabhairt, nó má tá sé/sí i díspeagadh an bhinse.

D'fhéadfadh an Ardchúirt ordú a thabhairt d'fhinné fianaise a thabhairt. Má leanann sé/sí ar aghaidh ag diúltú comhoibriú leis an mbinse, d'fhéadfadh an Ardchúirt é/í a chiontú i leith díspeagadh cúirte agus téarma príosúin a ghearradh air/uirthi go dtí go gcomhoibríonn sé/sí leis an mbinse. Is coir í diúltú fianaise a thabhairt, nó diúltú comhoibriú le binse.

Má cheapann an binse go bhfuil fáth maith leis, d'fhéadfadh sé ordú a thabhairt d'aon duine costais fhreastail duine eile ar an mbinse a íoc, nó costais an bhinse féin. D'fhéadfadh sé sin tarlú má dhiúltaíonn duine comhoibriú leis an mbinse, nó má thugann siad fianaise bréagach, nó fianaise a d'fhéadfadh an binse a chur amú.

Ag deireadh iniúctha an bhinse, cuirfidh sé tuairisc faoi bhráid an Oireachtais ag déanamh cur síos ar a thorthaí. I roinnt mhaith cásanna, tabharfar cead don bhinse fiosrúcháin moltaí a dhéanamh ionas nach dtarlóidh na fadhbanna céanna arís. D'fhéadfadh moltaí maidir le leasú dlí a bheith san áireamh.

Ní dhéanann an binse ach obair thaighde agus mionscrúdú ar fhiricí. Cé gur féidir leis moltaí a thabhairt, ní dhéanann sé breithiúnas daingean ar chearta daoine ar leith. Déanann sé cur síos, ina thuairisc, ar thorthaí a scrúduithe agus an cinneadh atá déanta aige i dtaobh na bhfíricí.

Ní féidir ráiteas nó admháil ar bith a dhéanann duine os comhair binse a úsáid mar fhianaise ina (h)aghaidh i gcásanna coiriúla. D'fhéadfadh scrúdú a éirí as torthaí binsí áfach, a bheadh cásanna neamspleácha coiriúla nó sibhialtachta ag éirí as.

Ciallaíonn sé sin go gcuirtear modh oibre géar i bhfeidhm i rith binsí, de ghnáth. Bíonn ionadaíocht dlíthiúil de ghnáth ag páirtithe a bhfuil baint acu leis, aturnae, abhcóide sóisir agus sinsir san áireamh. Déantar finnithe a chroscheistiú de ghnáth.

Tuarascáil an Choimisiúin um Athchóiriú an Dlí

I mBealtaine 2005, d’fhoilsigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Tuarascáil um Fhiosrúcháin Phoiblí lena n-áirítear Binsí Fiosrúcháin (pdf). Ba thoradh í an tuarascáil seo ar Phaipéar Comhairliúcháin a d’fhoilsigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí i 2003. Foilsíodh an Tuarascáil i gcomhthéacs na mbinsí iomadúla a cuireadh ar bun in Éirinn le blianta beaga anuas. D’fhiosraigh na binsí seo réimse ábhar éagsúil, lenar áiríodh tubaistí ollmhóra inar maraíodh daoine, líomhaintí faoi mhí-iompar i bhforbairt talún agus sa phróiseas pleanála féin fiú.

Molann an tuarascáil athruithe sa nós imeachta freisin i dtaca le roghnú an chineáil fhiosrúcháin chuí, dréachtú téarmaí tagartha cuí, cearta dhaoine aonair agus eagras lena n-éisteacht agus lena n-ionadaíocht agus bronnadh costas dlí.

Binsí fiosrúcháin agus costais

De ghnáth, íocann an stát as costais bhinsí fiosrúcháin, costas ionadaíochta gach páirtí a bhfuil baint acu leis san áireamh. Ciallaíonn sé seo gur féidir costas trom a bheith ar an Stát mar gheall ar bhinsí fiosrúcháin.

Bhain costais shuntasacha le binsí fiosruithe le blianta beaga anuas. D'fhoilsigh an tArd Reachtaire Cuntas agus Ciste Tuarascáil Speisialta faoi Bhinsí Fiosrúcháin (pdf) i Nollaig 2008. Tugann an tuarascáil costais measta sna binsí Mahon, Moriarty agus Morris.

Reachtaíocht atá molta

Tá an Bille um Binsí Fiosrúcháin 2005 (pdf) dírithe ar a chomhdhlúthódh agus a d’athnuafadh an dlí maidir le Binsí Fiosrúcháin.

Tá iad seo a leanas príomhghnéithe dhréachtscéim an Bhille:

  • Soiléiriú ar an bpróiseas chun téarmaí tagartha na mbinsí a bhunú agus a leasú;
  • Laistigh de thrí mhí ó dháta a bhunaithe, beidh ar an mbinse ráiteas a sholáthar le meastacháin ann ar a chostas agus a achar feidhmiúcháin. Leasófar an ráiteas seo más gá i bhfianaise forbairtí suntasacha;
  • Beidh sé de chumhacht ag an Rialtas binse a dhíscaoileadh ach na cúiseanna a fhógairt agus rún chuige sin a fháil ó dhá theach an Oireachtais;
  • Socruithe maidir le soláthar fianaise, lena n-áirítear foráil chun deireadh a chur leis an gcleachtas costasach faoina léitear amach fianaise atá ar fáil cheana féin i bhfoirm scríofa agus nach bhfuil faoi dhíospóid;
  • Soiléiriú ar na cúinsí maidir le ceadú ionadaíochta dlíthiúla os comhair binse;
  • Beidh sé de chumhacht ag an aAire cuí tuarascáil eatramhach a éileamh ón mbinse ar dhul chun cinn ginearálta an fhiosrúcháin nó gné ar leith de;
  • Glacfar le tuarascálacha binse i gcásanna dlí sibhialta. Forálann an mhír seo gur fianaise prima facie (.i. de réir cosúlachta) iad na fíricí i dtuarascáil éigin nó na tuairimí a nochtar inti, mura gcruthaítear a mhalairt;
  • Beidh ar an Aire Cirt, Comhionannais agus Comhionannais le toiliú an tAire Airgeadais rialacháin a dhéanamh a leagann síos uasmhéideanna costas inghnóthaithe ón Stát.
  • Beidh ar an Máistir Fómhais don Ard-Chúirt gan dul thar na huasmhéideanna leagtha síos sna Rialacháin nuair breithníonn sé iarratais ar chostais i leith tríú páirtithe
Page edited: 12 March 2015