Céard a tharlaíonn do mhaoin an mhairbh

Réamhrá

Nuair a a fhaigheann duine bás, aistrítear a m(h)aoin chuig a (h)ionadaí pearsanta. Déanann an t-ionadaí pearsanta sócmhainní pearsanta an mhairbh (airgead, sealúchas agus maoin) a dháileadh ansin i gcomhréir leis an dlí, leis an uacht - más ann d’uacht - nó leis na dlíthe a bhaineann le bás díthiomnach murab ann d’uacht. Tugtar eastát an mhairbh ar na sócmhainní seo.

Rialacha

Tugtar tiomnóir ar an duine a bhfuil uacht déanta aige/aici. Má fhaigheann tú bás gan uacht a dhéanamh, deirtear go bhfuair tú bás díthiomnach. Má tharlaíonn seo, déantar d’airgead agus do mhaoin a dháileadh de réir na rialacha a leagtar amach san Acht Comharbachta, 1965 féach ‘Díthiomnacht’ thíos.

Tá roinnt srianta ar an méid is féidir leat a dhéanamh in uacht. Go ginearálta, ní féidir leat do chéile nó páirtnéir sibhialta a fhágáil gan oidhreacht. Má dhéanann tú sin, is féidir le do chéile nó páirtnéir sibhialta sciar a gcirt dhlíthiúil a éileamh. Níl aon dualgas ort aon sócmhainní a fhágáil le do chuid leanaí ach mura ndéanann tú, b’fhéidir gur féidir leo éileamh a dhéanamh ar an mbunús nár chomhlíon tú d’oibleagáidí ina leith. Seachas sin, is féidir leat d’eastát a dháileadh ar pé bealach is mian leat.

Is féidir aon duine de na daoine seo a leanas a bheith san ionadaí pearsanta:

  • Seiceadóir nó seiceadóirí - seo duine nó daoine atá ceaptha ag an marbh ina (h)uacht.
  • Riarthóir(í) - is gnách gurb é seo neasghaol nó dlíodóir. Ceaptar riarthóir nuair nach bhfuil aon uacht ann, nó sa chás nach bhfuil aon seiceadóir ainmnithe san uacht, nó má fuair an seiceadóir bás sula bhfaigheann tiomnóir bás nó mura bhfuil sé/sí toiliúil nó in ann gníomhú mar sheiceadóir.

Tá gaolta atá i dteideal a bheith ceaptha ina riarthóirí san ord seo:

  1. Céile nó páirtnéir sibhialta
  2. Leanbh
  3. Tuismitheoir
  4. Deartháir nó deirfiúr
  5. Cianghaol

Má bhíonn amhras faoi cé atá i dteideal a bheith ina riarthóir, déanann an Cláraitheoir Probháide cinneadh faoin tsaincheist.

Tá freagracht ar an ionadaí pearsanta as an eastát a dháileadh i gcomhréir le huacht an mhairbh agus/nó an dlí.

Airgead sa bhanc

Mura mbíonn an t-airgead sa bhanc nó an polasaí árachais ach in ainm an mhairbh amháin, ní féidir ach leis na daoine muinteartha an t-airgead a fháil go dtí go nglactar leis an bprobháid. Nuair a bhíonn suim bheag airgid i gceist leis an airgead sa bhanc, is féidir leis an mbanc an t-airgead seo a scaoileadh má shíníonn na hionadaithe pearsanta nó an neasghaol foirm slánaíochta – is urrú é seo, go bunúsach, nach mbeidh an banc thíos le haon chaillteanas má dhéantar éilimh eile ar an airgead.

Má tá an cuntas bainc faoi chomhúinéireacht an mhairbh agus chéile/pháirtnéir sibhialta an mhairbh, is féidir an t-airgead a aistriú, de ghnáth, chuig ainm an mharthanóra. Beidh an deimhniú báis ag teastáil uait chun é seo a dhéanamh. Más ann do chuntas ina bhfuil breis agus €50,000, teastóidh litir cheada uait, freisin, ó na Coimisinéirí Ioncaim a cheadóidh aistriú an airgid chuig ainm an chéile/an pháirtnéara shibhialta mharthanaigh. Níl céilí/páirtnéirí sibhialta faoi dhliteanas íoc as Cáin Fháltas Caipitiúil (CFC) ar oidhreacht a fhaigheann siad óna chéile. Ba cheart duit iarratas a dhéanamh le hOifig Chánacha Caipitiúla Oifig na gCoimisinéirí Ioncaim chun litir cheada a fháil.

Má tá an cuntas bainc faoi chomhúinéireacht an mhairbh agus duine éigin eile, agus má ordaíodh an banc nuair a osclaíodh an cuntas go raibh an t-airgead le híoc ag an duine eile ar bhás an mhairbh, is féidir an t-airgead a aistriú isteach in ainm an mharthanóra. Beidh an deimhniú báis ag teastáil chun é seo a dhéanamh. Más ann do chuntas ina bhfuil breis agus €50,000, teastóidh litir cheada uait ó na Coimisinéirí Ioncaim a cheadóidh aistriú an airgid chuig ainm an chéile/an pháirtnéara shibhialta mharthanaigh ar feitheamh imscrúduithe faoi dhliteanas CFC. Nuair nach ndearnadh aon orduithe leis an mbanc, beidh ort a dheimhniú an méid a beartaíodh a dhéanamh leis an airgead ar bhás an mhairbh.

Cuntais Chomhar Creidmheasa

Má bhí cuntas comhar creidmheasa ag an marbh agus má chomhlíon sé/sí Foirm Ainmniúcháin bhailí, nuair a d’oscail sé/sí an cuntas, a d’ainmnigh duine mar neasghaol, íoctar fáltais an chuntais a mhéid le €23,000 leis an duine nó na daoine a ainmnítear ar an bhfoirm. Ní cuid d’eastát an mhairbh iad. Tá aon iarmhéid eile den chuntas mar chuid d’eastát an mhairbh agus dáiltear é de réir dhlí an chomharbais.

Pinsin ghairme agus phearsanta

Bíonn rialacha difriúla ag baint le pinsin ghairme agus phearsanta ag brath ar na socruithe difriúla pinsin atá déanta. Más ball de scéim pinsin a bhí sa mharbh, ba cheart duit teagmháil a dhéanamh le riarthóirí na scéime le fáil amach an raibh pinsean ann don chéile/pháirtnéir sibhialta agus/nó do na páistí. D'fhéadfadh socruithe pinsin a bheith ag daoine féinfhostaithe a threoraíonn gur cuid d'eastát an mhairbh cuid de na hinfheistíochtaí.

D’fhéadfadh go mbeadh teacht ag daoine atá colscartha agus iad siúd a ndearnadh a bpáirtnéireacht shibhialta a scaoileadh ar chuid éigin den scéim pinsin ag brath ar cé acu an ndearnadh nó nach ndearnadh ordú coigeartaithe pinsin ag tráth an cholscartha/an scaoilte.

Sciar an chirt dhlíthiúil

Má tá uacht ann agus mura bhfuil a c(h)uid ceart tréigthe ag an gcéile/páirtnéir sibhialta agus mura bhfuil sé/sí neamhfhiúntach le teacht i gcomharbas (féach ‘Do chearta a thréigean nó a chailleadh faoi uacht’), tá an céile/páirtnéir sibhialta sin i dteideal sciar cirt dhlíthiúil a fháil d’eastát an mhairbh.

  • Mura bhfuil aon leanaí ann, is ionann sciar an chirt dhlíthiúil agus leath an eastáit
  • Má tá leanaí ann, is ionann sciar an chirt dhlíthiúil agus an tríú cuid den eastát. Ní hé go mbíonn na leanaí i dteideal an chuid eile a fháil.

Má chuirtear ar an eolas thú go bhfuil uacht déanta ag do chéile/pháirtnéir sibhialta nach n-aithníonn do sciar den cheart dlíthiúil, is féidir leat do cheart a éileamh fós féin. Ní gá dul a fhad leis an gcúirt; tá dualgas ar an seiceadóir nó ar an riarthóir do sciar a dheonú duit.

Ní bhíonn aon chearta dlíthiúla ag lánúineacha comhchónaithe i leith eastáit a chéile ach b’fhéidir go mbeidh siad in ann iarratas a dhéanamh ar shásamh nuair a fhaigheann duine díobh bás (caithfear an t-iarratas seo a dhéanamh laistigh de 6 mhí). Níl aon stádas dlíthiúil ag pósadh a bheith curtha ar neamhní ag an Eaglais agus mar sin ní athraíonn sé stádas an chéile. Má athphósann páirtnéir i bpósadh a rinneadh a chur ar neamhní, ina dhiaidh sin, ní pósadh dleathach é seo agus ní bhíonn aon chearta ag na páirtithe maidir lena chéile. Is féidir le lánúineacha comhchónaithe dar ndóigh, uachtanna a dhéanamh i bhfabhar a chéile ach ní féidir leis na huachtanna seo sciar an chirt dhlíthiúil atá ag dul chuig an gcéile/páirtnéir sibhialta a chur ar neamhní.

Teach an Teaghlaigh

Má tá teach an teaghlaigh faoi úinéireacht na beirte céilí/páirtnéirí sibhialta mar chomhthionóntaí, faigheann an céile/páirtnéir sibhialta marthanach leas an chéile/an pháirtnéara shibhialta le hoidhreacht go huathoibríoch. I gcás lánúin chomhchónaithe ina bhfuil teach an teaghlaigh á choimeád mar chomhthionóntaí, faigheann an páirtnéir marthanach leas an pháirtnéara mhairbh le hoidhreacht go huathoibríoch ach d’fhéadfaidís bheith faoi dliteanas íoc as cáin oidhreachta, mura gcáilítear an páirtnéir marthanach do díolúine chánach um theach cónaithe. Sa chás go bhfaigheann an bheirt bás ag an tráth céanna agus nach féidir a rá cé a fuair bás ar dtús, roinntear an maoin a bhí acu mar chomhthionóntaí go cothrom d'fhonn cuid dá n-eastát féin a chruthú.

D’fhéadfadh an céile/páirtnéir sibhialta marthanach a iarraidh go dtugtar teach an teaghlaigh dó/di i gcomhréir le sciar an chirt dhlíthiúil nó an sciar ar dhíthiomnacht. Más fiú breis agus sciar an chirt dhlíthiúil teach an teaghlaigh, is gnách go mbeadh ar an gcéile/bpáirtnéir sibhialta an difríocht a íoc le heastát an duine mhairbh. Is féidir leis an gcéile/bpáirtnéir sibhialta marthanach iarratas a dhéanamh, áfach, leis an gcúirt go dtabharfaí dó/di an teach cónaithe gan an difríocht a íoc nó an tsuim sin a íoc a shíleann an chúirt gur réasúnach a íoc. Is féidir leis an gcúirt ordú den saghas sin a dhéanamh má shíleann siad go gcruthófaí cruatan ar shlí eile don chéile/pháirtnéir sibhialta marthanach nó do leanbh cleithiúnach.

Do chearta a thréigean nó a chailleadh faoi uacht

Tá cúinsí difriúla ann ina dtréigeann céile/páirtnéir sibhialta a c(h)uid ceart faoin Acht Comharbais. Amanna déantar é seo roimh phósadh nó d'fhéadfadh an céile an ceart a thréigean i bhfabhar linbh nó leanaí. Má tá an lánúin scartha is iondúil go dtréigeann siad a gcuid ceart i dtaobh eastáit a chéile i gcomhaontú idirscartha. Ní gá go ndéanfaí cearta comharbais a thréigean i gcónaí i gcás idirscartha. Ach i gcás colscartha/scaoilte, cuirtear deireadh le cearta comharbais; tá cumhacht ag an gcúirt, dar ndóigh, caillteanas na gceart seo a chur san áireamh nuair atá socrú airgeadais idir na céilí/páirtnéirí sibhialta á dhéanamh.

Is annamh go leor go mbíonn duine neamhfhiúntach le teacht i gcomharbacht, agus tharlódh seo, mar shampla, sa chás gur dhúnmharaigh an céile/páirtnéir sibhialta an marbh nó go ndearna sé/sí coireanna tromchúiseacha eile i gcoinne an mhairbh. D'fhéadfadh sé a bheith amhlaidh freisin dá mbeadh do chéile nó do pháirtnéir sibhialta tréigthe agat le dhá bhliain, ar a laghad, roimh an mbás.

Cearta leanaí faoi uacht

Murab ionann agus céile nó páirtnéir sibhialta, bíonn ceart iomlán ag leanaí chun eastát a dtuismitheoirí a fháil le hoidhreacht má rinne an tuismitheoir uacht. Má mheasann leanbh, áfach, nach ndearnadh soláthar leordhóthanach dóibh, féadfaidh siad iarratas a dhéanamh leis an gcúirt. Ní gá don leanbh a bheith ina m(h)ionaoiseach nó ina c(h)leithiúnaí chun an nós imeachta seo a úsáid. Ní mór don chúirt cinneadh a dhéanamh faoi cé acu “ar theip nó nár theip ar an tuismitheoir a d(h)ualgas morálta a shásamh chun soláthar cuí a chur ar fáil don leanbh bunaithe ar a m(h)aoin”. Déantar cinneadh ar gach cás ar a fhiúntas féin agus caitheann an chúirt súil ar an gcás ó dhearcadh tuismitheora stuama agus chóir. Tá sé tábhachtach a mheabhrú nach féidir scair cirt dhlíthiúil an chéile a shárú chun cuid níos mó den eastát a thabhairt don leanbh. Is féidir leis, áfach, an teidlíocht atá ag páirtnéir sibhialta a laghdú.

Ba cheart d'aon duine atá ag smaoineamh ar chur in aghaidh uachta ar na forais seo comhairle dlí a fháil roimh iarratas a dhéanamh leis an gcúirt. Tá na cearta céanna ag leanaí a rugadh fad a bhí/nuair nach raibh a dtuismitheoirí pósta.

Díthiomnacht

Má fhaigheann duine bás gan aon uacht a bheith déanta aige/aici nó má tá an uacht neamhbhailí ar chúis ar bith, deirtear go bhfuair an duine bás díthiomnach. Má tá uacht bhailí ann, ach má bhíonn cuid de neamhbhailí, déileáiltear leis an gcuid sin ar nós gur bás díthiomnach a bhí ann. Seo a leanas na rialacha a bhaineann le maoin a roinnt i gcás bás díthiomnach:

Má mhaireann na daoine seo a leanas i ndiaidh bhás an mhairbh:

  • Céile nó páirtnéir sibhialta ach leanaí ar bith ann - tugtar an t-eastát iomlán don chéile/páirtnéir sibhialta
  • Céile nó páirtnéir sibhialta agus leanaí - tugtar dhá thrian den eastát don chéile/páirtnéir sibhialta, roinntear aon trian den eastát go cothrom idir leanaí (má fuair leanbh bás cheana féin, glacann a leanaí sciar)
  • Tuismitheoirí ach céile/páirtnéir sibhialta ná leanaí ar bith - roinntear an t-eastát go cothrom (nó tugtar an t-eastát iomlán do thuismitheoir amháin mura maireann ach tuismitheoir amháin go fóill)
  • Leanaí ach céile ná páirtnéir sibhialta ar bith - roinntear an t-eastát go cothrom idir na leanaí (mar an gcéanna leis an gcás thuas)
  • Deartháireacha agus deirfiúracha amháin - roinntear an t-eastát go cothrom, glacann leanaí dearthár nó deirféar an sciar
  • Neachtanna agus nianna amháin - roinntear an t-eastát go cothrom idir iad siúd a mhaireann go fóill
  • Gaolta eile - roinntear an t-eastát go cothrom idir an comhghaol is gaire
  • Gaolta ar bith - tugtar an t-eastát don Stát

Page edited: 26 October 2018