Má theastaíonn ó do thiarna talún go bhfágfadh tú an teach nó an t-árasan

Réamhrá

Ceanglaítear ar thiarnaí talún leis an dlí um thionóntachtaí cónaithe príobháideacha nósanna imeachta áirithe a leanúint sula n-iarrfaidh siad ar thionónta cóiríocht ar cíos a fhágáil. Tá orthu freisin íosmhéid tréimhse fógra a thbhairt don tionónta, a bhraitheann ar fhad na tionóntachta.

Reachtaíocht nua

Ó 4 Nollaig 2015 amach, mhéadaigh an tAcht um Thionóntachtaí Cónaithe (Leasú) 2015 fad an fhógra i leith tionóntachtaí níos faide ná 5 bliana - féach 'Fad an fhógra' thíos.

Léigh tuilleadh ar láithreán an Bhoird um Thionóntachtaí Cónaithe Príobháideacha (BTCP) agus ar láithreán Threshold.

Cuirfidh forálacha eile den Acht (nach bhfuil i bhfeidhm go fóill) oibleagáidí breise ar thiarnaí talún i leith tionóntachtaí a fhoirceannadh.

Scóp na reachtaíochta i leith thionóntachtaí cónaithe

Is ionann tionóntacht chónaithe príobháideach agus tionóntacht atá aontaithe go príobháideach idir tiarna talún agus tionónta. Tá formhór na dtionóntachtaí den sórt sin clúdaithe ag an Acht um Thionóntachtaí Cónaithe 2004. Má tá Forlíonadh Cíosa á fháil agat, is dócha go bhfuil cóiríocht á glacadh ar cíos agat ó thiarna talún príobháideach. Dá bhrí sin, bheifeá clúdaithe ag an Acht.

Níl tú clúdaithe ag an reachtaíocht sin má tá cóiríocht á glacadh ar cíos agat ó údarás áitiúil nó ó eagraíocht tithíochta sóisialta (amhail cóiríocht cumainn tithíochta nó cóiríocht mac léinn atá á ligean ar cíos ag institiúid aitheanta oideachais). Féach Fógra Scoir agus Díshealbhú le haghaidh tuilleadh faisnéise a fháil ar na cearta atá ag tionóntaí údaráis áitiúil.

Má ta cónaí ort i seomra i dteach do thiarna talún, níl chlúdaíonn an reachtaíocht seo an tionóntacht. Má tá árasán féinchuimsitheach ar cíos agat i dteach do thiarna talún, áfach, clúdaíonn an reachtaíocht do thionóntacht agus cathfidh an tiarna talún í a chlárú leis an BTCP.

Féach ár gcáipéis maidir le Socrú ina bhfuil cónaí ort agus ar do thiarna talún sa chóiríocht chéanna chun tuilleadh faisnéise a fháil.

Foirceannadh tionóntachta

Braitheann cé chomh héasca is atá sé do do thiarna talún deireadh a chur le do thionóntacht ar an gcineál tionóntachta atá agat agus ar cá fhad atá cónaí ort sa chóiríocht.

Má tá tionóntacht téarma sheasta agat, ní gnách gur féidir leis an tiarna talún deireadh a chur leis an tionóntacht murar sháraigh tú do chuid dualgas – léigh níos mó ar láithreán gréasáin an BTCP.

I ndiaidh na chéad 6 mhí, bronntar cearta tionachta ort, fiú má bhíonn tionóntacht téarma sheasta agat (tionóntacht 1 bhliain, mar shampla) – léigh níos mó inár gcáipéis ar dhaingne tionachta do thionóntaí príobháideacha.

Eisceacht: Tá na forálacha ar dhaingne tionachta i gCuid 4 den Acht um Thionóntachtaí Cónaithe, 2004. Má tá árasán féinchuimsitheach i dteach do thiarna talún ar cíos agat, a bhí mar chuid den phríomhtheach i dtosach báire, féadfaidh do thiarna talún a roghnú chun diúltú do na forálacha seo. Tá an rogha seo ar fáil faoi Alt 25 den Acht. Caithfidh tú fógra a fháil i scríbhinn, roimh thús na tionóntachta, más mian leis an tiarna talún an rogha seo a ghlacadh.

Ní mór do do thiarna talún fógra a thabhairt duit i ngach cás agus é ag iarraidh ort an chóiríocht a fhágáil – féach Tréimhsí fógra agus Fógra um Fhoirceannadh thíos.

Cúiseanna a thabhairt

Reáchtáiltear tionóntachtaí a rialaítear faoi Pháirt 4 den Acht i dtimthriallta 4 bliana. Le linn na chéad sé mhí de thionóntacht, is féidir leis an tiarna talún iarraidh ort an chóiríocht a fhágáil gan cúis a thabhairt duit, ach ní mór dó/di fógra bailí scríofa um fhoirceannadh a sheirbheáil, rud lena gceadaítear íostréimhse fógra 28 lá.

I gcás tionóntachta atá ann le tréimhse idir 6 mhí agus 4 bliana – ar a dtugtar tionóntacht Chuid 4 – ní féidir leis an tiarna talún deireadh a chur léi ach amháin sna cúinsí seo a leanas:

  • Mura gcomhlíonann tú oibleagáidí na tionóntachta
  • Mura n-oireann an réadmhaoin do do chuid riachtanas a thuilleadh (mar shampla, má tá sí plódaithe)
  • Má tá sé ar intinn ag an tiarna talún an réadmhaoin a dhíol laistigh de 3 mhí

nó chun na críocha sonracha seo a leanas:

  • Má theastaíonn ón tiarna talún an réadmhaoin dó/di féin nó do dhuine muinteartha
  • Má tá sé ar intinn ag an tiarna talún an réadmhaoin a athchóiriú go suntasach
  • Má tá sé beartaithe ag an tiarna talún úsáid ghnó na réadmhaoine a athrú (mar shampla, í a thiontú le haghaidh úsáid oifige).

Nuair a thagann deireadh le timthriall 4 bliana na tionóntachta, cuirtear tús le tionóntacht nua, ar a dtugtar tionóntacht bhrise Chuid 4. Faoi mar a bhí i gceist ag tús do bhuntionóntachta, féadfaidh do thiarna talún deireadh a chur leis an tionóntacht seo ag aon tráth le linn na chéad sé mhí gan aon chúis a thabhairt – ach ní mór go dtugtar fógra 112 lá (16 seachtaine) duit. I ndiaidh sé mhí, bronntar daingne tionachta ort arís eile agus tá anois sé mhí caite agat i dtimthriall breise ceithre bliana ag an tráth sin.

Foirceannadh chun críocha sonracha

theastaíonn ón tiarna talún an réadmhaoin dó/di féin nó do dhuine muinteartha, ní mór an fhaisnéis seo a leanas a thabhairt duit i scríbhinn, in éineacht leis an bhfógra um fhoirceannadh:

  • Ainm an duine
  • An caidreamh idir an duine sin agus an tiarna talún agus
  • Cá fhad a chónóidh sé/sí san áitreabh

Ní mór insint duit freisin nach foláir don tiarna talún tionóntacht a thairiscint duit má fhágann an duine an t-áitreabh laistigh de 6 mhí agus má thug tú do shonraí teagmhála dó/di. Mar sin féin, níl feidhm ag an gceanglas sin i gcásanna inar cuireadh deireadh le do thionóntacht ar na cúiseanna seo a leanas: do chuid oibleagáidí a shárú, plódú, an réadmhaoin a bheith á díol, nó athrú úsáide.

Má tá sé ar intinn ag an tiarna talún an réadmhaoin a dhíol sa mhéid gur gá í a bheith folamh, ní mór dó/di cineál na n-oibreacha atá i gceist a shonrú i scríbhinn, in éineacht leis an bhfógra um fhoirceannadh. Ní mór insint duit freisin nach foláir don tiarna talún tionóntacht a thairiscint duit má chuirtear an t-áitreabh ar fáil lena ghlacadh ar cíos agus má thug tú do shonraí teagmhála dó/di. Mar an gcéanna, níl feidhm ag an gceanglas sin i gcásanna inar cuireadh deireadh le do thionóntacht ar na cúiseanna seo a leanas: do chuid oibleagáidí a shárú, plódú, an réadmhaoin a bheith á díol, nó athrú úsáide.

Má tá sé ar intinn ag an tiarna talún úsáid na réadmhaoine a athrú (tar éis dó/di aon chead pleanála riachtanach a fháil), ní mór dó/di an t-athrú úsáide atá i gceist a lua i scríbhinn, in éineacht leis an bhfógra um fhoirceannadh. Ní mór insint duit freisin nach foláir don tiarna talún tionóntacht a thairiscint duit má chuirtear an t-áitreabh ar fáil lena athghlacadh ar cíos laistigh de 6 mhí agus má thug tú do shonraí teagmhála dó/di. Níl feidhm ag an gceanglas sin i gcásanna inar cuireadh deireadh le do thionóntacht ar na cúiseanna seo a leanas: do chuid oibleagáidí a shárú, plódú nó an réadmhaoin a bheith á díol.

Forálann Altanna 28 agus 29 Achta 2015 do dhoiciméid agus faisnéis bhreise a bheith riachtanach i gcúinsí áirithe, na cásanna thuas ina measc. Níl na haltanna seo i bhfeidhm go fóill.

Más rud é go gcuireann do thiarna talún deireadh le do thionóntacht chun críoch shonrach agus nach gcomhlíontar an chríoch sin ina dhiaidh, is féidir leat é/í a thuairisciú don Bhord um Thionóntachtaí Cónaithe Príobháideacha (BTCP) agus déanfaidh sé imscrúdú ar d’éileamh agus gníomh breise de réir mar is cuí.

Do thionóntacht a choimeád

Tá de chuspóir ag an bhfeachtas um chosc ar easpa dídine do dhaoine a bhfuil áit ar cíos acu faoi láthair, agus atá buartha faoina n-áit chónaithe a chailleadh, chun cosc a chur ar na tionóntachtaí siúd ó chliseadh. Díríonn sé go príomh ar theaghlaigh a bhfuil Forlíonadh Cíosa á fháil acu i gcóiríocht phríobháideach ar cíos. Is é Seirbhís um Chosaint Tionóntachta Threshold an príomhphointe teagmhála – féach ‘Cá ndéanfaidh mé iarratas?’ thíos. Faoi phrótacal comhaontaithe, a bhaineann le réigiún Bhaile Átha Cliath agus cathair Chorcaí amháin, féadfaidh an tSeirbhís tionóntaí a atreorú chuig an Roinn Coimirce Sóisialaí go ndéanfar athbhreithniú ar a bhForlíonadh Cíosa, sa chás gur cuí.

Fad an fhógra

Braitheann fad an fhógra ar fhad na tionóntachta. Mar a dúradh thuas, mhéadaigh an tAcht um Thionóntachtaí Cónaithe (Leasú) 2015 fad an fhógra i leith tionóntachtaí níos faide ná 5 bliana. Tháinig an t-athrú seo i bhfeidhm ar 4 Nollaig 2015. Roimhe sin, b'é 112 lá fad an fhógra do thionóntacht ar bith os cionn 4 bliana agus sin an riail i gcónaí i leith fhógraí foirceannta a eisíodh roimh 4 Nollaig 2015 i leith thionóntachtaí mar seo.

Fad na tionóntachta Fad an fhógra ón tiarna talún
Níos lú ná 6 mhí 4 seachtaine (28 lá)
Ó 6 mhí go bliain 5 seachtaine (35 lá)
1 bhliain nó níos mó, ach níos lú ná 2 bhliain 6 seachtaine (42 lá)
2 bhliain nó níos mó, ach níos lú ná 3 bliana 8 seachtaine (56 lá)
3 bliana nó níos mó, ach níos lú ná 4 bliana 12 seachtain (84 lá)
4 bliana nó níos mó, ach níos lú ná 5 bliana 16 seachtain (112 lá)
5 bliana nó níos mó, ach níos lú ná 6 bliana 20 seachtain (140 lá)
6 bliana nó níos mó, ach níos lú ná 7 mbliana 24 seachtain (168 lá)
7 mbliana nó níos mó, ach níos lú ná 8 mbliana 28 seachtain (196 lá)
8 mbliana nó níos mó 32 seachtain (224 lá)

Eisceachtaí ó na tréimhsí riachtanacha fógra

Is féidir le do thiarna talún fógra níos lú mura bhfuil d’oibleagáidí á gcomhlíonadh agat (28 lá) nó má tá iompar frithshóisialta tromchúiseach ann (7 lá). Áirítear le hiompar frithshóisialta foréigean, bagairtí nó imeaglú, mar aon le haon iompar dianseasmhach a chuireann isteach ar chomharsana.

Má tá do chíos ar riaráiste, caithfidh do thiarna talún fógra scríofa a thabhairt duit faoin méid atá dlite agus 14 lá a thabhairt duit chun na riaráistí a íoc. Muna bhfuil an méid sin íoctha agat go fóill 14 lá tar éis an fhógra seo, is féidir leis an tiarna talún fógra foirceanta 28 lá a thabhairt duit.

Is féidir le tiarnaí talún agus le tionóntaí tréimhsí fógra a aontú atá níos giorra ná na híostréimhsí atá leagtha amach thuas, ach ní féidir leo déanamh amhlaidh ach amháin nuair a chinneann siad an tionóntacht a fhoirceannadh. Tá sé neamhdhleathach tréimhse fógra níos giorra a aontú ag tús na tionóntachta.

Is féidir le tiarnaí talún agus le tionóntaí tréimhsí fógra níos faide a aontú freisin, ach is é 70 lá an uastréimhse fógra i gcásanna ina bhfuil an tionóntacht ann le níos lú ná 6 mhí.

Fógra foirceanta

Má theastaíonn ó do thiarna talún go bhfágfadh tú an chóiríocht, ní foláir dó/di fógra foirceanta a sheirbheáil ort. Is féidir an fógra a chur sa phost chugat, a thabhairt ar láimh chugat féin go pearsanta nó a fhágáil leat ag an láthair féin.

Leagann rannóg 62 an Achta 2004 síos cad is riachtanach chun is go mbeadh an fógra foirceanta bailí. Ní foláir dó:

  • Bheith i scríbhinn
  • Bheith sínithe ag an tiarna talún (nó ag gníomhaire údaraithe)
  • An dáta foirceanta a shonrú
  • A shoiléiriú go bhfuil 24 uaire agat ar an dáta foirceanta chun an chóiríocht a fhágáil
  • Dáta an fhógra fein a shonrú
  • An fáth don fhoirceannadh a chur in iúl, má mhair an tionóntacht ar feadh ní ba mhó ná 6 mhí, nó más tionóntacht téarma sheasta í
  • A chur in iúl nach mór aon saincheist mar gheall ar bhailíocht an fhógra nó mar gheall ar chearta an tiarna talún é a sheirbheáil ort a tharchur chuig an BTCP laistigh de 28 lá ó fháil an fhógra.

samplaí d'fhógraí foirceanta foilsithe ag an BTCP.

Botúin nó easnaimh

Déileálann Alt 30 den Acht um Thionóntachtaí Cónaithe (Leasú), 2015 le botúin nó le heasnaimh a chuimsítear san fhógra nó a tharla i rith a sheirbheála. Foráiltear san alt seo, nuair a dhéileáiltear le díospóid maidir le fógra um fhoirceannadh, féadfaidh breithneoir (nó an Binse Tionóntachta) cinntiúchán a dhéanamh nach bhfágfaidh an botún nó an t-easnamh sin an fógra um fhoirceannadh neamhbhailí, má tá an breithneoir nó an Binse sásta faoin méid a leanas:

  • Ní dhéanann an botún nó an t-easnamh atá i gceist dochar don fhógra um fhoirceannadh ar bhealach ábhartha, agus
  • Comhlíonann an fógra um fhoirceannadh forálacha an Achta ar gach bealach eile

Baineann an t-alt seo le fógraí um fhoirceannadh a seirbheáladh i ndiaidh an 8 Eanáir 2016.

Díshealbhú mídhleathach

Má choinníonn do thiarna talún amach trí ghlas a chur faoin gcóiríocht nó má dhíshealbhaíonn go fisiciúil tú, d’fhéadfá tú a bheith in ann cur isteach ar thoghairm chun iallach a chur ar an tiarna talún tú a ligean ar ais sa mhaoin nó féadann tú iarratas a dhéanamh don BTCP amhlaidh a dhéanamh ar do shonsa. Mar shamhail de sin, má ghearrann do thiarna talún an nasc uisce, an gás nó an leictreachas, is féidir leat caingean dlí a thabhairt chun an soláthar a athchur. Ní féidir le do thiarna talún do shealúchas a bhaint de d’árasán nó teach, fad is atá an tionóntacht fós ina seasamh (tar éis deireadh a chur leis an tionóntacht, áfach, níl aon oibleagáid dhlíthiúil ar thiarna talún giuirléidí a stóráil ná a choinneáil).

Má tá sé ar intinn ag do thiarna talún díospóid a tharchur chuig an mBord um Thionóntachtaí Cónaithe Príobháideacha, ba chóir duit comhairle a fháil faoi do chás ó Threshold nó ó aturnae. Oibríonn na hIonaid Chomhairle Dlí Saor in Aisce (ICDSA) líonra clinicí comhairle dlí ar fud an Stáit. Tá na clinicí sin faoi rún, saor in aisce agus ar oscailt do gach duine. Déan teagmháil leis an Ionad Faisnéise do Shaoránaigh is gaire duit chun faisnéis a fháil faoi sheirbhísí ICDSA i do cheantar. Chomh maith leis sin, reáchtálann ICDSA líne faisnéise agus tharchuir le linn uaireanta oifige, rud a chuireann faisnéis bhunúsach dlí ar fáil.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Threshold

21 Bóthar na gCloch
Baile Átha Cliath 7
Éire

Uaireanta Oscailte:Luan-Aoine 9.30 rn - 5 in
Teil:1800 454 454
Facs:(01) 677 2407
Láithreán Gréasáin: http://www.threshold.ie
R-phost: advice@threshold.ie

Threshold

Clinic For-rochtana
Oifig an Chomhairle Contae
Bóthar an Gharráin
Baile Bhlainséir
Contae Átha Cliath

Uaireanta Oscailte:Dé Máirt 2 rn - 5 in
Teil: (01) 635 3651

Threshold

22 Meall Theas
Corcaigh
Éire

Uaireanta Oscailte:Luan go hAoine: 9 rn go 1 in agus 2 in go 5 in
Teil:(021) 427 8848
Facs:(021) 480 5111
Láithreán Gréasáin: http://www.threshold.ie
R-phost: advicecork@threshold.ie

Threshold

5 Cnoc na Radharc
Gaillimh
Éire
H91 HC1H

Uaireanta Oscailte:Luan-Aoine 9.30 rn - 5 in
Teil:(091) 563 080
Facs:(091) 569 273
Láithreán Gréasáin: http://www.threshold.ie
R-phost: advicegalway@threshold.ie

An Bord um Thionóntachtaí Cónaithe

Bosca PO 47
Cloich na Coillte,
Contae Chorcaí
Éire

Uaireanta Oscailte: 8.30 rn go 6.30 in
Teil: 0818 303 037 or 00353 766 887 350
Facs: 0818 303 039
Láithreán Gréasáin: http://www.rtb.ie/
Láithreán Gréasáin: https://onestopshop.rtb.ie/

Page edited: 28 September 2016