Conas do dhualgais chánach a chomhlíonadh

Réamhrá

Cé acu má tá tú fostaithe mar oibrí ÍMAT nó má íocann tú cáin mar dhuine féinfhostaithe, ní mór duit a chinntiú go n-íocann tú aon cháin atá le híoc leis na Coimisinéirí Ioncaim. Díríonn an cháipéis seo ar fhaisnéis d’oibrithe ÍMAT nó do phinsinéirí a bhfuil foinse ioncaim eile acu.

Má oibríonn tú d’fhostóir agus má íocann tú cáin faoin gcóras ÍMAT, déanann d’fhostóir cáin a ghearradh ar ioncam a thuilltear ag an bhfoinse. Féadfaidh an méid a asbhaintear a bheith éagsúil, ag brath ar do chúinsí pearsanta agus ar do chreidmheasanna cánach. Mar shampla, má tá tú pósta nó i bpáirtnéireacht shibhialta, d’fhéadfadh seo tionchar a imirt ar do bhandaí cánach agus ar d’fhaoisimh chánach.

Anuas air sin, b’fhéidir go bhfuil ioncam breise ag daoine a oibríonn d’fhostóir ó fhoinsí eile. Ní mór duit na Coimisinéirí Ioncaim a chur ar an eolas faoin ioncam sin. Ag brath ar mhéid an ioncaim, áfach, dearbhaíonn tú an t-ioncam ar bhealaí éagsúla. I roinnt cásanna, féadtar ioncam ó fhoinsí eile (ar nós íocaíocht leasa shóisialaigh) a chódú isteach i leith do chreidmheasanna cánach agus do scoithphointe. Ciallaíonn códú isteach go laghdóidh na Coimisinéirí Ioncaim do chreidmheasanna cánach agus do scoithphointe ráta chaighdeánaigh, de shuim atá ar chomhionann le d’ioncam eile. Ansin déantar cáin a ghearradh ar d’ioncam eile, go héifeachtach, faoi ÍMAT.

Cód Comhlíonta do cháiníocóirí ÍMAT

Ba cheart duit a chinntiú go bhfuil na Coimisinéirí Ioncaim ar an eolas ar na tosca a d’fhéadfadh tionchar a imirt ar an méid cánach a bhaintear ó do thuillimh. Ná glac leis go bhfuil rochtain ag na Coimisinéirí Ioncaim ar fhaisnéis chothrom le dáta faoi do chúinsí. Molann Treoir ar Chlár Comhlíonta ÍMAT (pdf) na gCoimisinéirí Ioncaim duit an méid a leanas a dhéanamh:

  • Seiceáil do Dheimhniú Creidmheasa Cánach gach bliain chun a chinntiú go bhfuil teidlíocht agat do na creidmheasanna cánach a chionroinneadh duit agus go bhfuil tú ag éileamh na gcreidmheasanna cánach uile a bhfuil teidlíocht agat dóibh. Féadfaidh tú córas ar líne ÍMAT aon Tráth aon Lá na gCoimisinéirí Ioncaim a úsáid chun do Dheimhniú Creidmheasa Cánach a fheiceáil nó chun é a chló nó cuir glao ar Íosghlao 1890 306 706 chun iarraidh ar cheann a fháil.
  • Inis do na Coimisinéirí Ioncaim faoi aon athruithe a thagann ar shonraí bunúsacha, ar nós athrú seolta mar aon le hathruithe a tháinig ar do chúinsí a d’fhéadfadh difear a dhéanamh do do theidlíocht do chreidmheas(anna) cánach. Go háirithe, ba cheart duit na Coimisinéirí Ioncaim a chur ar an eolas faoi imeachtaí tábhachtacha saoil, ar nós pósta nó páirtnéireacht shibhialta nó méala a luaithe is féidir.
  • Coimeád an cháipéisíocht ábhartha go léir (ar nós fáltais leighis) chun tacú le d’éilimh ar chreidmheasanna, faoiseamh agus liúntais chánach. Ní mór duit an cháipéisíocht tacaíochta go léir a choimeád ar feadh 6 bliana ó dheireadh na bliana dá dtagraíonn an t-éileamh nó an dliteanas.
  • Cuir na Coimisinéirí Ioncaim ar an eolas ar aon fhoinsí neamh-ÍMAT d’ioncam atá agat, ar nós ioncam cíosa, díbhinní, íocaíochtaí agus pinsin na Roinne Coimirce Sóisialaí. D’fhéadfadh aon ioncam breise neamh-ÍMAT a bheith faoi réir cánach, ÍMATan Muirir Shóisialta Uilíoch (MSU) agus is tábhachtach go n-íocann tú aon cháin atá le híoc le cruthú dliteanas cánach a sheachaint.

Féinmheasúnú

Más duine inmhuirir thú, ní mór duit féinmheasúnú a dhéanamh. Is éard is féinmheasúnú ann ná nuair a bhíonn tú freagrach as do mheasúnú féin a dhéanamh ar an gcáin atá dlite.

Cé atá ina dhuine inmhuirir?

Duine inmhuirir thú má tá foinse ioncaim ÍMAT agat agus má tá:

  • Glanioncam inmheasúnaithe neamh-ÍMAT [ioncam faoi réir cáin choinneála ar ús taisce (DIRT) san áireamh] €5,000 nó níos mó agat i mbliain amháin.

  • Ollioncam iomlán ó fhoinsí neamh-ÍMAT [ioncam faoi réir cáin choinneála ar ús taisce (DIRT) san áireamh] €30,000 nó níos mó agat i mbliain amháin. Baineann seo fiú mura bhfuil an dliteanas cánach agat ar an ioncam seo mar gheall go bhfuil sé cumhdaithe nó cumhdaithe an chuid is mó ag caillteanais, liúntais chaipitiúla agus faoisimh eile.

Más duine inmhuirir thú, ní mór duit féinmheasúnú a dhéanamh agus Foirm 11 a thuairisciú don bhliain ábhartha. Ó 2014 ar aghaidh, más duine inmhuirir thú, ní mór duit ÁSPC a íoc ar Aicme K ar d’ioncam inmheasúnaithe.

Cé nach bhfuil ina dhuine inmhuirir?

Má tá foinse ioncaim ÍMAT agat agus má tá do ghlanioncam inmheasúnaithe neamh-ÍMAT níos lú ná €5,000 agus má chódaítear an t-ioncam seo i leith creidmheasanna cánach ÍMAT nó má ghearrtar cáin iomlán air ag an bhfoinse, ní chaitear leat mar dhuine inmhuirir (a fhad agus nach sáraíonn d’ollioncam roimh chostais €30,000).

Ní mór duit na Coimisinéirí Ioncaim a chur ar an eolas ar an ioncam seo, áfach. Féadfaidh tú seo a dhéanamh trí úsáid a bhaint as ÍMAT aon Tráth aon Lá, trí theagmháil a dhéanamh le hoifig áitiúil na gCoimisinéirí Ioncaim nó trí Fhoirm 12 a chomhlánú. Ní gá duit ÍMAT a íoc ar an ioncam seo. Ligeann Foirm 12 duit tuairisceán de d’ioncam a chomhlánú agus creidmheasanna, faoisimh agus liúntais chánach (lena n-áirítear aon chostais sláinte) a éileamh do bhliain ar leith. Ní gá duit Foirm 12 a thuairisciú murar iarr na Coimisinéirí Ioncaim ort amhlaidh a dhéanamh.

In 2014, rinne na Coimisinéirí Ioncaim teagmháil le cáiníocóirí áirithe agus d’iarr siad orthu Foirm 12 a chomhlánú. Má tá pinsean Stáit agus pinsean eile nó foirm eile d’ioncaim agat a mhéadaíonn d’ioncam os cionn na teorann díolúine do dhaoine atá os cionn 65 bliain d’aois, ní mór duit Foirm 12 mura bhfuil cáin á gearradh ort cheana féin ar an ioncam seo. Is é €18,000 do dhuine singil agus €36,000 i gcás lánúin phósta nó páirtnéirí sibhialta na teorainneacha faoi láthair.

An córas Íoc agus Tuairiscigh

Faoi fhéinmheasúnú, tá dáta coitianta ann chun cáin a íoc agus chun tuairisceáin chánach a thuairisciú. Is é seo an 31 Deireadh Fómhair gach bliain. Ligeann an córas seo, ar a dtugtar Íoc agus Tuairiscigh duit (nó do ghníomhaire) do thuairisceán a thuairisciú agus iarmhéid na cánach gan íoc don bhliain roimhe sin ag an tráth céanna a íoc. Faoin gcóras seo, is gá duit:

  • Réamhcháin a íoc don bhliain reatha chánach an 31 Deireadh Fómhair nó roimhe sin gach bliain – déantar í seo a shíneadh faoi 2 sheachtain i gcás daoine a úsáideann Seirbhís ar Líne na gCoimisinéirí Ioncaim (ROS).
  • Do thuairisceán cánach a dhéanamh i ndiaidh dheireadh na bliana cánach ach tráth nach déanaí ná an 31 Deireadh Fómhair.
  • Aon iarmhéid cánach a íoc atá le híoc don bhliain chánach roimhe sin an 31 Deireadh Fómhair nó roimhe sin.
  • Aon Cháin Ghnóthachan Caipitiúil a íoc ar dhiúscairtí a rinneadh idir an 1 Eanáir agus an 30 Meán Fómhair sa bhliain reatha chánach.

Athruithe in 2013 – féinmheasúnú iomlán

Tabhair faoi deara gur athraíodh na rialacha faoi fhéinmheasúnú don bhliain 2013. I mblianta roimhe seo, mheasúnódh na Coimisinéirí Ioncaim do dhliteanas le haghaidh cánach ar bhonn na faisnéise a d’iontráil tú i do thuairisceán cáin ioncaim. Ó 2013 ar aghaidh, áirítear le d’fhoirm thuairisceán ioncaim bhliantúil – Foirm 11 – mír féinmheasúnaithe nach mór duitse (nó do ghníomhaire) a chomhlánú agus a shíniú. Mura ndéanann tú an féinmheasúnú seo, beidh tú faoi dhliteanas pionós €250 a íoc. Ní gá duit féinmheasúnú a dhéanamh, áfach, má sheol tú Foirm 11 chomhlánaithe ar ais an 31 Lúnasa. Má thuairiscigh tú do thuairisceán comhlánaithe ar an dáta sin nó roimhe sin, déanfaidh na Coimisinéirí Ioncaim an féinmheasúnú thar do cheann. Má úsáideann tú ROS, féadfaidh an córas do dhliteanas cánach a ríomh, bunaithe ar an bhfaisnéis a ionchuireann tú agus féadfaidh tú a roghnú chun seo a úsáid i d’fhéinmheasúnú ansin.

Conas iarratas a dhéanamh

Foirm 11

Más duine inmhuirir thú, ní mór duit do thuairisceán cáin ioncaim agus féinmheasúnú a dhéanamh ar do dhliteanas cánach. Tá na roghanna a leanas agat:

  • Féadfaidh tú Foirm 11 pháipéir a chomhlánú agus í a sheoladh chuig na Coimisinéirí Ioncaim
  • Féadfaidh tú Foirm 11E níos giorra a úsáid, ar sliocht í den phríomhfhoirm Thuairisceán Cánach phearsanta
  • Chomh maith leis sin, féadfaidh tú d’Fhoirm 11 a thuairisciú trí leas a bhaint as Córas ar Líne na gCoimisinéirí Ioncaim (ROS) Is gá do roinnt daione ríomhthuairisciú a dhéanamh trí leas a bhaint as ROS.

Féadfaidh tú rochtain a fháil ar na foirmeacha ar láithreán gréasáin na gCoimisinéirí Ioncaim. Chomh maith leis sin, soláthraíonn na Coimisinéirí Ioncaim Treoir maidir le Féinmheasúnú mar aon le bileoga cabhrach don dá fhoirm:

Foirm 12

Ní ga duit Foirm 12 a thuairisciú má d’iarr na Coimisinéirí Ioncaim ort amhlaidh a dhéanamh. Mura duine inmhuirir thú, ach más mian leat aon cháin a íoc atá le híoc ar d’ioncam neamh-ÍMAT, féadfaidh tú foirm 12 a thuairisciú. Tá 3 rogha ann:

  • Féadfaidh tú Foirm 12 pháipéir a chomhlánú agus í a sheoladh chuig na Coimisinéirí Ioncaim.
  • Féadfaidh tú Ríomh-Fhoirm 12 (pdf) a chomhlánú – tá fáil ar an bhfoirm leictreonach seo trí ÍMAT aon Tráth aon Lá. Ní gá duit ach na codanna sin den fhoirm a chomhlánú a bhaineann leat. Níl aon áit ann ar Ríomh-Fhoirm 12 don bhliain 2013 chun sonraí faoi Cháin Ghnóthachan Caipitiúil a sheoladh ar ais. Ní mór duit tuairisceán CGC ar leith a chomhlánú
  • Féadfaidh tú Foirm 12S a chomhlánú – seo tuairisceán simplithe le haghaidh cáiníocóirí ÍMAT.
Page edited: 12 July 2017