Cáin Ghnóthachan Caipitiúil

Réamhrá

Is cáin í Cáin Ghnóthachan Caipitiúil (CGC) a ghearrtar ar gnóthachan caipitiúil (brabús) a dhéantar ó dhiúscairt sócmhainne ar bith. Tá sí iníoctha ag an duine atá i mbun diúscartha. Áirítear an gnóthachan/brabús (an difríocht idir an praghas a íocadh don sócmhainn agus an praghas ar a díoladh an sócmhainn) mar ioncam inchánach.

Cad is sócmhainn ann?

Ní rud í sócmhainn gur leatsa thar barr amach, d'fhéadfaí gur sócmhainn doláimhsithe atá i gceist. Mar shampla, dea-thoil i gcomhlacht nó rogha ar shócmhainní a mheastar mar shócmhainní. D'fhéadfaí gur rud atá ann ina bhfuil suim agat, mar shampla, leas léasachta i bpíosa talún.

Cén chaoi a dhéantar sócmhainní a dhiúscairt?

Ní thagraíonn diúscairt sócmhainne do dhíol sócmhainne ar airgead amháin. Cuimsítear aistriú úinéireachta ar bith trí mhalartú, bronntanas nó comhaontú ar iontaobhaithe. Tá aistrithe sócmhainní idir chéilí nó páirtnéir sibhialta díolmhaithe ó Cháin Ghnóthachan Caipitiúil. Tá aistrithe sócmhainní idir chéilí nó páirtnéir sibhialtaatá scartha díolmhaithe ó Cháin Ghnóthachan Caipitiúil, má dhéantar iad faoi Chomhaontú Scartha nó ordú cúirte. Léigh anseo chun breis eolais a fháil ar cháin agus scaradh nó colscaradh. Tá aistriú suímh ó thuismitheoir chuig leanbh ar mhaithe le príomh-áitreabh príobháideach an linbh a thógáil, sa chás nach bhfuil luach margaidh an tsuímh os cionn €500,000, saor ó Cháin Ghnóthachan Caipitiúil freisin.

Ní ghearrtar aon Cháin Ghnóthachan Caipitiúil ar shócmhainní a thugtar do dhuine eile ar bás. Nuair a dhéanann an duine a fuair na sócmhainní iad a dhiúscairt, caitear leo amhail a fuair siad na sócmhainní ag a luach margaidh ag dáta an bháis.

Gnóthachain chaipitiúla atá díolmhaithe ó Chain Ghnóthachan Caipitiúil

Tá gnóthachain nó brabús ar dhiúscairt acmhainní áirithe díolmhaithe go sonrach ó Cháin Ghnóthachan Caipitiúil, a chuimsíonn:

  • Gnóthachain ar dhiúscairt sealúchais faoi d'úinéireacht féin (teach nó árasán), a bhí áitithe agat féin nó ag gaol cleithiúnach mar chónaitheoir aonair/phríomhchónaitheoir. D'fhéadfadh srianta a bheith i gceist nuair nach raibh an sealúchas áitithe go hiomlán mar phríomhchónaitheacht trí thréimhse na húinéireachta nó nuair a thugann an praghas díola luach forbartha le fios.
  • Gnóthachain ó ghealltóireacht, crannchuir, scuabgheallta, bónais atá iníoctha faoin Scéim Thráthchoigiltis Náisiúnta agus buanna Duaisbhannaí.
  • Gnóthachain ar Iasachtaí Rialtais agus Bintiúr atá eisithe ag comhlachtaí Leathstáit áirithe.
  • Gnóthachain ar airnéisí íditheacha, sin earraí so-chorraithe, mar shampla, ainmhithe agus gluaisteáin phríobháideacha.
  • Gnóthachain ar pholasaithe Árachas Saoil (mura bhfuil siad ceannaithe ó dhuine eile nó tógtha amach le hárachasóirí eachtrannacha áirithe ar nó tar éis 20 Bealtaine 1993).
  • Gnóthachain a dhéanann daoine ar mhaoin inláimhsithe inaistrithe ar fiú €2,540 nó níos lú ag tráth an diúscartha.
  • Is féidir le gnóthachain a dhéantar ar dhiúscairt maoine a fuarthas (trí cheannach, bronntanas nó oidhreacht) idir 7 Nollaig agus 31 Nollaig 2014 faoiseamh ó CGT a fháil. Má dhíoltar é níos mó ná 7 mbliana i ndiaidh é a fháil agus go ndearnadh gnóthachan sa díolachán, tabharfar faoiseamh don chéad 7 mbliana a bhí sé choinneáil. Mar shampla, má cheannaíodh an réadmhaoin i mí Eanáir 2012 agus gur díoladh é i mí Eanáir 2022, bheadh an réadmhaoin á coinneáil ar feadh 10 mbliana, mar sin tabharfar 7/10 d'aon ghnóthachan ón CGT agus 3/10 incháinithe.
  • Tá gnóthachain a rinneadh ar dhiúscairt maoine a fuarthas (trí cheannach, bronntanas nó oidhreacht) idir an 7 Nollaig agus an 31 Nollaig 2014 agus a tionóladh ar feadh níos mó ná 4 ach tá níos lú ná 7 mbliana díolmhaithe ó GGT. Ní mór diúscairt na maoine a bheith ar siúl ar nó tar éis Eanáir 2018. Mar shampla, tá aon ghnóthachan ó mhaoin a cheannaigh an 1 Meitheamh 2012 agus a dhíoltar ar 1 Iúil 2018 díolmhaithe.

Ráta agus íocaíocht Cháin Ghnóthachan Caipitiúil

Is é an gnáthráta ar Cháin Ghnóthachan Caipitiúil ná 33% de dhiúscairtí déanta ar nó roimh an 5 Nollaig 2012.

Ráta agus íocaíocht Cháin Ghnóthachan Caipitiúil
Diúscairtí ón: Ba é an ráta CGT:
7 Nollaig 2011 go dtí an 5 Nollaig 2012 30%
8 Aibreán 2009 go dtí an 6 Nollaig 2011 25%
15 Deireadh Fómhair 2008 go dtí an 7 Aibreán 2009 22%
An 14 Deireadh Fómhair 2008 nó roimhe sin 20%

Is féidir ráta 40% a bheith i gceist, áfach, i gcás polasaithe árachais saoil eachtracha áirithe agus aonaid a ndéantar diúscairt orthu i gcistí easchósta. Cuireann na Coimisinéirí Ioncaim bileog ríomha ar fáil i gcomhair cúinsí nach bhfuil casta, chun cabhrú leat a fháil amach cén mhéid Cáin Ghnóthachan Caipitiúil a d’fhéadfadh a bheith le híoc agat (pdf).

Do ghnóthachain amhantair áirithe, is é an ráta cánach gnóthachain amhantair ná 80%.

Is féidir le Cáin Ghnóthachan Caipitiúil a bheith níos casta ná na samplaí thuas. Mar gheall air seo, ba chóir duit comhairle a fháil ó na Coimisinéirí Ioncaim (féach ‘Tuilleadh Eolais’ thíos). Foilsíonn na Coimisinéirí Ioncaim Treoir maidir le Cáin Ghnóthachan Caipitiúil (pdf) freisin.

Tá an chéad €1,270 de ghlanghnóchain duine i mbliain mheasúnaithe díolmhaithe. I gcás lánúineacha pósta nó páirtnéirí sibhialta tá an díolúine ar fáil do gach céile nó páirtnéir sibhialta ach níl sé inaistrithe.

I gcomhair 2009 agus na blianta ina dhiaidh sin tá an bhliain chánach roinnte in dhá thréimhse athbhreithnithe:

  • ‘Tréimhse tosaigh’ ón 1 Eanáir go dtí 30 Samhain
  • ‘Tréimhse níos déanaí’ ón 1 Nollaig go dtí an 31 Nollaig.

I gcás diúscairtí sa tréimhse tosaigh, tá íocaíochtaí Cáin Ghnóthachan Caipitiúil dlite faoin 15 Nollaig sa bhliain chánach chéanna. Tá Cáin Ghnóthachan Caipitiúil i gcomhair diúscairtí sa tréimhse níos déanaí dlite faoin 31 Eanáir sa bhliain chánach dar gcionn.

Mar shampla, má dhiúscraíonn tú sócmhainn sa tréimhse ó Eanáir go Samhain 2018, ní mór duit an Cháin Ghnóthachan Caipitiúil atá dlite do na Coimisinéirí Ioncaim a íoc roimh lár mhí na Nollag 2018. Má dhiúscraíonn tú sócmhainn i mí na Nollag 2018, beidh an Cháin Ghnóthachan Caipitiúil dlite an 31 Eanáir 2019.

I gcomhair 2003 go dtí 2008 roinntear an bhliain chánach in dhá thréimhse:

  • ‘Tréimhse tosaigh’ ón 1 Eanáir go dtí 30 Meán Fómhair
  • ‘Tréimhse níos déanaí’ ón 1 Deireadh Fómhair go dtí an 31 Nollaig.

I gcomhair diúscairtí sa tréimhse tosaigh, tá Cáin Ghnóthachan Caipitiúil dlite faoin 31 Deireadh Fómhair sa bhliain chánach chéanna. Tá Cáin Ghnóthachan Caipitiúil i gcomhair diúscairtí sa tréimhse níos déanaí dlite faoin 31 Eanáir sa bhliain cánach dar gcionn.

Mar shampla, má dhiúscraíonn tú sócmhainn idir an 1 Eanáir agus an 30 Meán Fómhair 2008, ní mór duit an Cháin Ghnóthachan Caipitiúil atá dlite do na Coimisinéirí Ioncaim a íoc ar an 31 Deireadh Fómhair 2008 nó dá éis. Má dhiúscraíonn tú sócmhainn sa tréimhse níos déanaí, is é sin, idir an 1 Deireadh Fómhair 2008 agus an 31 Nollaig 2008, ní mór duit an Cháin Ghnóthachan Caipitiúil dlite a íoc ar an 31 Eanáir 2009 nó dá éis.

Íocaíocht Cháin Ghnóthachan Caipitiúil

Seol seic don méid Cáin Ghnóthachan Caipitiúil atá dlite chomh maith le duillín pá Cáin Ghnóthachan Caipitiúil chuig oifig an Ard-Bhailitheora i Luimneach.

Tá dhá thréimhse diúscartha éagsúla ann do Cháin Ghnóthachan Caipitiúil, socróidh sé seo an dáta ar a bhfuil an íocaíocht dlite chomh maith le cé acu duillín pá Cáin Ghnóthachan Caipitiúil a theastaíonn. Tá duillín pá A i gcomhair diúscairtí sa ‘tréimhse tosaigh’ agus duillín pá B i gcomhair na ‘tréimhse níos déanaí’. Téigh i dteagmháil leis na Coimisinéirí Ioncaim chun foirmeacha do cháin ghnóthachan caipitiúil a fháil.

Conas tuairisceán a sheoladh isteach i gcomhair gnóthachan caipitiúil

Ní mór duit tuairisceán cánach a sheoladh isteach maidir le gach diúscairt.

Ní mór duit tuairisceán a chomhdú ar nó roimh an 31 Deireadh Fómhair sa bhliain inar dhiúscair tú an tsócmhainn. Cé go bhféadfadh tú a bheith ag comhdú do thuairisceán an bhliain dár gcionn, ní mór duit an Cháin Ghnóthachan Caipitiúil a íoc sa bhliain chéanna a dhiúscair tú an tsócmhainn, murar dhiúscraigh tú an tsócmhainn sa ‘tréimhse níos déanaí’ (féach ‘Íocaíocht Cháin Ghnóthachan Caipitiúil’ thuas).

Má dhéanann tú measúnú ort féin ar mhaithe le cáin (féinmheasúnú) ba chóir duit tuairisceán cánach a dhéanamh ar Fhoirm 11 (pdf). Más cáiníocóir ÍMAT tú ba chóir duit tuairisceán a dhéanamh ar Fhoirm 12 (pdf). Ba chóir do Iontaobhais agus Eastáit an tuairisceán a dhéanamh ar Fhoirm 1 (pdf). Mura bhfuil ort tuairisceán cáin ioncaim a dhéanamh, ní mór duit foirm CG1 a sheoladh chuig na Coimisinéirí Ioncaim.

Tuilleadh eolais

Cun tuilleadh eolais a fháil ar Cháin Ghnóthachan Caipitiúil, déan teagmháil leis na Coimisinéirí Ioncam.

Page edited: 17 September 2018