Rialacha a bhaineann le fiacha sonracha

Réamhrá

Tá rialacha agus cleachtais shonracha i bhfeidhm maidir le fiacha áirithe. Den chuid is mó is fiacha iad seo atá dlite don Stát nó do chomhlacht Stáit a eascraíonn as muirir agus srathuithe reachtúla, fiacha do sholáthróirí seirbhísí riachtanacha ar nós comhlachtaí fóntais agus fiacha a eascraíonn as oibleagáidí reachtúla, cosúil leis an oibleagáid cothabháil a íoc le céilí agus leanaí.

Athróidh an tAcht um Fhiachas Sibhialta (Nósanna Imeachta), 2015 na cleachtais maidir le fiachas sibhialta nuair a bheidh sé i bhfeidhm.

Baineann rialacha agus cleachtais shonracha leis na nithe seo a leanas:

Cánacha agus muirir

Go ginearálta, táthar ag súil go n-íocfaidh tú do chánacha in am agus ina n-iomláine. Má theipeann ort é seo a dhéanamh, tá raon roghanna ag na Coimisinéirí Ioncaim maidir le bailiú na cánach atá dlite.

Ionchúiseamh

Má theipeann ort do cháin a íoc in am, is féidir thú a ionchúiseamh agus a chiontú i gcion. D'fhéadfadh fíneáil agus/nó príosúnacht a bheith mar thoradh air seo. D'fhéadfadh leibhéal na bhfíneálacha agus fad na príosúnachta a athrú i gcomhréir le tromchúis na gcionta éagsúla faoin dlí ioncaim. Beag beann ar thoradh an ionchúisimh, beidh ort an ganníocaíocht a aisíoc fós.

Is iad seo na príomhbhealaí a mbailíonn na Coimisinéirí Ioncaim cánacha atá thar téarma ó dhaoine aonair:

Socruithe íocaíochta de réir a chéile

Má tá airgead dlite agat do na Coimisinéirí Ioncaim le haghaidh cánacha neamhíoctha, d'fhéadfá a bheith in ann socrú aisíoca a aontú. Mar sin féin, i gcoitinne, bíonn ús le híoc ar chánacha déanacha ar bith agus mar sin caithfidh tú é seo a íoc chomh maith. I roinnt cásanna, d'fhéadfadh pionóis a fheidhmiú freisin.

Má tá tú ag íoc cháin ioncaim trí ÍMAT agus ma ghearríocann tú in aon bhliain ar leith, d'fhéadfá a bheith in ann an méid atá dlite a íoc trí do chreidmheasanna cánach sa bhliain ina dhiaidh sin a laghdú. Go ginearálta, ní chuirtear ús ar an íocaíocht sna cásanna áirithe seo.

I gcásanna eile nach bhfuil do cháin íoctha agat nó má tá sí gearríoctha, d'fhéadfá a bheith in ann socrú íocaíochta de réir a chéile a aontú. Go ginearálta baineann íocaíocht úis leis seo, chomh maith leis an méid atá dlite.

Bailiúchán ag Sirriam

Má fhaigheann tú éileamh deiridh ó na Coimisinéirí Ioncaim le haghaidh cánacha dlite a íoc agus mura bhfreagraíonn tú, féadfaidh na Coimisinéirí Ioncaim do chás a tharchur chuig an Sirriam maidir le forfheidhmiú. Ní gá aon ordú cúirte.

Tugtar barántas, cáipéis dlíthiúil, don Sirriam a thugann údarás don Sirriam bailiúchán dliteanas na gCoimisinéirí Ioncaim a fhorfheidhmiú, más gá, trí earraí a ghabháil. Tá barántas bailí ar feadh 12 mhí. Mar sin féin, má theipeann ar an Sirriam aon chuid den dliteanas a bhailiú laistigh de 6 mhí, ní mór an deimhniú a chur ar ais chuig na Coimisinéirí Ioncaim. Tá an t-údarás ag an Sirriam idirbheartaíocht íocaíochta a shocrú leat, nach mairfidh níos mó ná dhá bhliain.

Nuair a chuirtear do chás chuig an Sirriam, ní mór duit ansin déileáil leis. Ní féidir leat déileáil le hoifigigh na gCoimisinéirí Ioncaim de bharr go bhfuil sé seo mar chuid de chomhaontú na gCoimisinéirí Ioncaim leis na Sirriamaí. Is oifigigh na gcúirteanna iad Sirriamaí na gCoimisinéirí Ioncaim agus tá siad freagrach do na cúirteanna. Tá Cód Cleachtais le haghaidh Sirriamaí na gCoimisinéirí Ioncaim (pdf).

Caingean cúirte

Tá conarthaí ag na Coimisinéirí Ioncaim le roinnt ghnólachta d'aturnaetha chun cabhrú leo fiacha a fhorfheidhmiú. Tá siad páirteach i gcásanna a thógáil trí na cúirteanna ar an ngnáthbhealach. Má tá orduithe breithiúnais arna ndeonú ag na cúirteanna, cuirtear na horduithe seo i bhfeidhm ar an ngnáthbhealach.

Fiach a cheangal

Tá cumhachtaí sonracha ag na Coimisinéirí Ioncaim maidir le fiach a cheangal gur féidir a fheidhmiú gan ordú cúirte. Léigh tuilleadh ar revenue.ie.

Cáin Mhaoine Áitiúil

Má tá tú faoi dhliteanas íoc as Cáin Mhaoine Áitiúil (CMÁ) agus mura seolann tú tuairisceán ar ais, beidh an meastachán a rinne na Coimisinéirí Ioncaim iníoctha trí mhainneachtain. Baileoidh na Coimisinéirí an tsuim atá dlite ansin ar na gnáthbhealaí, ar nós í a laghdú ag an bhfoinse nó trí ordú astaithe.

Mura mbailíonn na Coimisinéirí Ioncaim an méid den CMÁ atá dlite, ar pé cúis, cuirfear muirear ar do mhaoin. Ní bheidh tú in ann do mhaoin a dhíol gan an cháin charnach a íoc, anuas ar an ús agus, sa chás gur cuí, pionóis.

Is féidir leat níos mó a léamh faoi Cháin Mhaoine Áitiúil anseo.

An Muirir Teaghlaigh

Gearradh Muirear Teaghlaigh €100 ar mhaoin chónaithe in 2012. Má bhí áit chónaithe agat in 2012 agus murar íoc tú an Muirear Teaghlaigh a bhí le híoc air faoin 1 Iúil 2013, méadaíodh an Cháin Mhaoine Áitiúil maidir leis an maoin €200. Go héifeachtach, iompaíodh na riaráistí ina CMÁ, a bhailítear tríd an gcóras CMÁ agus a dtéann na Coimisinéirí Ioncaim sa tóir orthu. Gearrfar ús agus pionóis faoin gcóras CMÁ ar an €200 sa bhreis.

Muirear um Áit Chónaithe Phríobháideach Neamhphríomha (dara baile)

Bhí an muirear um Áit Chónaithe Phríobháideach Neamhphríomha iníoctha ar dara áit chónaithe ar bith a bhí i do sheilbh idir 2009 agus 2013. Má theip ort an muirear a íoc in am, bhí tú faoi réir táille dhéanach de €20 in aghaidh na míosa a íoc. Ma bhí an muirear iníoctha agat ar feadh na tréimhse 2009 go 2013 (5 bhliain) agus munar íoc tú é roimh 31 Lúnasa 2014, tá ort anois €7,230 a íoc. Fanann aon táillí neamhíoctha nó táillí íocaíocht déanacha mar mhuirear ar an maoin agus tá siad iníoctha má dhíoltar an mhaoin nó má thugtar ar aghaidh ina hoidhreacht í.

Ró-íocaíochtaí leasa shóisialaigh agus íocaíochtaí cothabhála

Ró-íocaíochtaí leasa shóisialaigh

Má fuair tú airgead ón Roinn Coimirce Sóisialaí nár chóir duit a fháil, tá tú faoi oibleagáid dhlíthiúil é a aisíoc. Is é seo an cás cibé an dtarlaíonn an ró-íocaíocht de bharr calaoise, de bharr botúin agatsa nó de bharr botúin ag an Roinn.

Léigh tuilleadh faoi conas a ndéileálann an Roinn le ró-íocaíochtaí leasa shóisialaigh.

Íocaíochtaí cothabhála

I gcásanna ina dteipeann ar thuismitheoir/chéile/pháirtnéir sibhialta ordú cúirte a chomhlíonadh agus nach n-íocann sé/sí an méid a dámhadh faoi ordú cothabhála, féadtar ordú astú tuillimh a lorg ón gcúirt, má tá an duine fostaithe nó má tá pinsean príobháideach á fháil aige/aici. Is éard a eascraíonn as an ordú seo ná go n-asbhaineann fostóir an tuismitheora/an chéile/an pháirtnéara shibhialta suim na cothabhála ag an bhfoinse. Má tá an tuismitheoir/céile/páirtnéir sibhialta féinfhostaithe, féadtar iarratas a dhéanamh ar toghairm forfheidhmithe.

Má tá an tuismitheoir/céile/páirtnéir sibhialta ina chónaí thar lear, is féidir leat teangmháil a dhéanamh leis an Údarás Lárnach um Aisghabháil Cothabhála. Ní mór go bhfuil seoladh agat don pháirtí eile.

Léigh tuilleadh inár ndoiciméad Orduithe agus comhaontuithe cothabhála.

Riaráistí údaráis áitiúla

Riaráistí cíosa

Má tá tú ag titim chun deiridh le do chíos údaráis áitiúla, ní mór don údarás áitiúil an cód cleachtais a leanúint chun déileáil le riaráistí.

D'fhéadfadh roinnt scéimeanna chíos údaráis áitiúla laghdú cíosa i gcásanna cruatain a cheadú.

Iarmhairtí a bhaineann le loiceadh ar chíos a íoc

Má theipeann ort do chuid cíosa a íoc, is féidir na hiarmhairtí dlíthiúla a chuimsiú:

  • Ús ag ráta de 6% a ghearradh ort ar na riaráistí fad is a bhfanann siad neamhíoctha
  • Fógra fágála, agus do theach a athshealbhú ina dhiaidh sin
  • Neamhcháilitheacht ar thacaíocht tithíochta sóisialta amach anseo

Léigh tuilleadh faoi conas a ndéileáileann údaráis áitiúla le riaráistí cíosa.

Riaráistí iasachta údaráis áitiúla

Má tá iasacht agat ó údarás áitiúil chun do theach a cheannach nó a fheabhsú agus má tá deacracht agat do chuid aisíocaíochtaí a dhéanamh, d'fhéadfá a bheith in ann socrú a dhéanamh leis an údarás áitiúil. Tá treoir d’údaráis áitiúla maidir le conas déileáil le riaráistí morgáiste (pdf). Bunaíodh an treoir seo ar chód iompraíochta an Bhainc Cheannais ar riaráistí morgáiste (pdf).

Léigh tuilleadh ar housing.gov.ie.

Muirir dhramhaíola agus fóntas

Muirir dhramhaíola

Murar íoc tú an muirear gearrtha ag do sheirbhís bhailithe bruscair chun dramhaíl a bhailiú laistigh de dhá mhí ón dáta dlite (agus nach bhfuil tú incháilithe le haghaidh tarscaoileadh) féadfaidh an tseirbhís bhailithe bruscair imeachtaí cúirte a thógáil i do choinne an íocaíocht a dhéanamh mar fhiach conartha shimplí. Ní cion é má theiptear ar íoc.

Léigh tuilleadh faoi mhuirir dhramhaíola.

Fóntais: leictreachas, gás, uisce

Is gá do sholáthraithe leictreachais, gáis agus uisce ag a rialtóir, an Coimisiún um Rialáil Fóntas, cóid chleachtais a bheith acu chun déileáil le custaiméirí a bhfuil deacrachtaí acu a gcuid billí a íoc agus a thógann riaráistí íocaíochtaí. Tá ar gach eintiteas rialaithe na cóid seo a fhoilsiú - is féidir seicáil ar láithreán gréasáin do sholáthraí leictreachais, do sholáthraí gáis agus Uisce Éireann.

Má tá deacracht agat, nó ar dóigh deacracht a bheith agat, ag íoc do chuid billí fóntais, tá sé an-tábhachtach teagmháil a dhéanamh le do sholáthraí chomh luath agus is féidir. Is féidir leis na roghanna seo a leanas a bheith curtha i bhfeidhm ag do sholáthraí; plean buiséad a bhunú, ag scaipeadh bhur n-íocaíochtaí ar fud na bliana, méadar réamh-íoctha a shuiteáil nó úsáid a bhaint as cárta réamh-íoctha.

Léigh tuilleadh faoin mhuirir leictreachais, gáis agus uisce.

Ceadúnais theilifíse agus mhadra

Ceadúnais theilifíse

Tá táillí cheadúnas teilifíse iníoctha le ‘An Post’. (Is féidir leis an Aire Cumarsáide, Gníomhaithe ar son na hAeráide agus Comhshaoil comhlacht eile a ainmniú mar an 'gníomhaire eisiúna' ach faoi láthair is An Post é.)

Má mheasann An Post nach bhfuil ceadúnas teilifíse agat nuair a chaithfidh tú ceann a bheith agat, féadfaidh sé fógra cuimhniúcháin a sheoladh chugat. Tugann sé seo 28 lá duit le híoc. Más rud é, tar éis dhá fógra den tsórt sin, nach n-íocann tú an táille cheadúnais, féadfaidh An Post fógra íocaíochta socraithe a sheirbheáil duit.

Anois tá 21 lá agat do cheadúnas teilifíse a cheannach agus an táille sheasta a íoc. Tá an táille sheasta socraithe ag aon trian den táille cheadúnais.

Mura gceannaíonn tú do cheadúnas teilifíse agus má íocann tú an táille sheasta, féadfaidh thú a ionchúiseamh sa Chúirt Dúiche, toisc gur cion é gan cheadúnas teilifíse a bheith agat má tá teilifíseán agat. Is é uasmhéid na fíneála don chéad chiontú €1,000. Is €2,000 é don dara cion nó d'aon chion ina dhiaidh sin.

Is féidir leis An Post breithiúnas chun íocaíochtaí neamhíoctha a lorg mar fhiach conartha shimplí.

Ceadúnais mhadra

Má tá madra agat atá níos mó ná ceithre mhí d'aois, ní mór duit ceadúnas madra a bheith agat dó. Más rud é nach bhfuil ceadúnas agat do do mhadra, tá tú faoi dhliteanas fíneáil 'ar an láthair' a fháil. Mura n-íocann tú an fhíneáil seo is féidir thú a ionchúiseamh, le fíneáil uasmhéide de €2,500 agus/nó suas le 3 mhí i bpríosún má chiontaítear thú.

Féadfar an fiach a bhailiú mar fhiach conartha shimplí.

Léigh tuilleadh inár ndoiciméad ar Rialú madraí.

Fíneálacha cúirte a bhailiú

Tugann an tAcht Fíneálacha (Íoc agus Gnóthú) 2014 isteach roinnt gnéithe nua ar an gcaoi a phléitear le fíneálacha cúirte, lena n-áirítear an fhéidearthacht fíneáil a íoc i dtráthchodanna nó go mbeadh fíneáil cóireáilte agus curtha i bhfeidhm mar fhiach síbhialta.

Tá córas íocaíochta i dtráthchodanna ar fáil i gcás gach fíneálach chúirte os cionn €100. Cuireadh an socrú seo i bhfeidhm trí Rialacháin 2016.

Má theipeann ort fíneáil a íoc, féadtar thú a thabhairt ar ais chun na cúirte. Féadfaidh an breitheamh ordú astaithe nó ordú gnóthaithe a dhéanamh, chun an t-airgead a bhailiú uait go díreach, nó féadfaidh siad a ordú go ndéanann tú seirbhís pobail. Mura cuí d’aon cheann de na roghanna seo, nó má theipeann ort ordú seirbhíse pobail a chomhlíonadh, féadtar thú a chur chun príosúin ar feadh fad ama atá i gcomhréir le méid na fíneála gan íoc.

Léigh tuilleadh sa phreasráiteas seo.

Page edited: 2 November 2016