Gluais théarmaíocht fhiachais

Réamhrá

Míníonn an ghluais seo na príomhthéarmai a úsáidtear i leith cúrsaí fiachais. Foilsíonn na h-eagraíochtaí seo leanas liostaí téarmaíochta freisin:

Idirghabhálaí Faofa

Is éard is idirghabhálaí faofa na duine nó aicme daoine atá údaraithe ag Seirbhís Dócmhainneachta na hÉireann (ISI) chun tacú le féichiúnaí iarratas ar Fhógra um Fhaoiseamh Fiachais (DRN) a dhéanamh.

Féimheacht

Is éard is féimheacht ann ná glanadh fiachas duine atá go hiomlán nó go páirteach neamhábalta a c(h)uid fiachas a aisíoc. Déileálann sí le fiachas urraithe agus neamhurraithe araon.

Is éard is cuspóir na féimheachta ná chun do shócmhainní a dháileadh go cóir i measc do chreidiúnaithe agus tú a chosaint ó na creidiúnaithe sin. Déantar an dáileadh trí oifigeach cúirte, an Sannaí Oifigiúil i bhFéimheacht. Léigh tuilleadh inár gcáipéis maidir le féimheacht.

Cód Iompair maidir le Riaráistí Morgáiste (CCMA)

Is cód iompair reachtúil é an CCMA, arna eisiúint ag Banc Ceannais na hÉireann, a cheanglaíonn ar iasachtóirí morgáiste glacadh le nósanna imeachta sonracha nuair a bhíonn siad ag déileáil le hiasachtaithe atá thíos riaráistí morgáiste. Faoin gCód seo, ní mór go mbeadh Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP). Léigh tuilleadh inár gcáipéis faoi cóid um chosaint tomhaltóirí agus morgáistí.

Comhaontuithe chreidmheas tomhaltóra

Baineann na rialacha le beagnach gach comhaontú creidmheasa, comhaontuithe fruilcheannaigh agus comhaontuithe fruilithe ag tomhaltóir a bhfuil tomhaltóir ar pháirtí. Mar sin, baineann siad le comhaontuithe chun iasacht airgid a dhéanann tú le bainc, cumainn fhoirgníochta, iasachtóirí airgid agus comhlachtaí airgeadais áirithe eile. Ní bhaineann siad le comhaontuithe airgead a fháil ar iasacht ó na comhair chreidmheasa, geallbhróicéirí nó ó sholáthraithe seirbhísí fóntais, ná le comhaontuithe arna ndéanamh ag gnóthaí.

Ní mór comhaontuithe clúdaithe ag an reachtaíocht chreidmheas tomhaltóra a bheith i scríbhinn. Más rud é nach bhfuil siad i scríbhinn, níl siad in-fheidhmithe. Ciallaíonn sé sin nach n-éireodh leis an gcreidiúnaí in aon ghníomh breithiúnais i do choinne i leith na bhfiacha. Forálann an reachtaíocht gur cion é do chreidiúnaí íocaíocht a éileamh mura bhfuil an comhaontú in-fheidhmithe.

Baineann Cód Cosanta an Rialtóra Airgeadais do Thomhaltóirí leis an gcuid is mó de chomhaontuithe creidmheasa tomhaltóra. Baineann an Cód um Chosaint Tomhaltóirí d’ Iasachtóirí Airgid Ceadúnaithe le hiasachtóirí airgid.


Conarthaí

I gcomhthéacs fiachais, is éard is conradh ann ná comhaontú le páirtí amháin earraí nó seirbhísí a sholáthar do dhuine eile ar chomaoin.

Go ginearálta, ní chaithfidh conarthaí a bheith i scríbhinn chun a bheith in-fheidhmithe. Mar sin féin, ní mór do chonarthaí chun talamh a dhíol agus na conarthaí rialaithe ag an Acht um Chreidmheas do Thomhaltóirí 1995 a bheith i scríbhinn chun a bheith in-fheidhmithe.

Is sárú ar an gconradh é mura n-íocann tú. Is féidir le conarthaí clásail phíonóis a chuimsiú mar gheall ar loiceadh théarmaí an chonartha a chomhlíonadh. Mar sin, mar shampla, d'fhéadfadh an conradh a fhoráil go gcaithfidh tú táille breise a íoc nó nach mór duit ús a íoc má theipeann ort íoc in am.


Breithiúnais chúirte

Sa chomhthéacs seo, deir breithiúnas cúirte go bhfuil fiach dlite agat. Is féidir an breithiúnas a chur i bhfeidhm ansin ar bhealaí éagsúla.

Rátáil Chreidmheasa

Tá do rátáil chreidmheasa nó scór creidmheasa bunaithe ar cibé acu an bhfuil do thaifead aisíocaíochta creidmheasa go maith nó go holc. Baineann iasachtóirí úsáid aisti chun cumas iasachtaithe a gcuid iasachtaí sa todhchaí a aisíoc a mheas.

Go ginearálta, seolann bainc agus iasachtóirí eile faisnéis faoi iasachtaithe chuig bunachar sonraí lárnach atá á oibriú ag gníomhaireacht teistiméireachta creidmheasa nó clár creidmheasa. Áirítear leis an bhfaisnéis seo na comhaontuithe creidmheasa a rinne tú agus do stair maidir le hiad a íoc. Tá do rátáil chreidmheasa bunaithe ar an eolas sin. Léigh tuilleadh inár gcáipéis faoi rátálacha creidmheasa.


Creidiúnaí

Is é an creidiúnaí an duine (nó comhlacht) a bhfuil airgead aige ort. Tugtar creidiúnaí breithiúnais ar an duine seo má tá breithiúnas tugtha aige i do choinne sa chúirt.


Staonadh agus maithiúnas féich

Is é staonadh féich an téarma a úsáideann creidiúnaithe uaireanta nuair a aontaíonn siad deis a thabhairt duit an modh ina mbeidh d’fhiach á aisíoc agat a athrú, mar shampla, trí roinnt íocaíochtaí a chur ar athló nó tríd an modh a ndéantar aisíocaíochtaí a athstruchtúrú. Leanann tú ar aghaidh leis an airgead go léir a dhlí agus beidh ort é ar fad a íoc ar ais sa deireadh.

Tarlaíonn maithiúnas nó cealú féich nuair a chinneann do chreidiúnaí gan an fiach a leanúint. Is annamh é maithiúnas féich buan. D'fhéadfadh roinnt creidiúnaithe stopadh an fiach a leanúint de bharr go n-aithníonn siad nach mbeidh tú in ann é a aisíoc riamh ach ní chiallaíonn sé sin go bhfuil an fiach maite nó cealaithe. Má thagann athrú ar d’imthosca, is féidir leat a bheith feidhmithe fós dó.


Gníomhaireachtaí um Bainistiú Fiachais

Is éard is gnólacht um bainistiú fiachais ná ceann a ghearrann costas chun seirbhísí bainistithe fiachais a sholáthar. Seo a leanas mar a shainmhínítear seirbhísí bainistithe fiachais in Acht an Bhainc Cheannais (Maoirseacht agus Forghníomhú) 2013:

  • Comhairle a thabhairt maidir le urscaoileadh fiacha (go hiomlán nó i bpáirt), lena n-áirítear comhairle maidir le buiséadú i ndáil le urscaoileadh fiachais
  • Idirbheartaíocht le creidiúnaithe duine maidir le hurscaoileadh fiachais an duine sin (go hiomlán nó i bpáirt), nó
  • Aon ghníomhaíocht den chineál céanna a bhaineann le urscaoileadh fiachais, atá á rialú ag an mBanc Ceannais.

Riachtanais agus Caighdeáin Údaraithe do Gnólachtaí Bainistíochta Fiachais (pdf) foilsithe ag an mBanc.

Is comhlacht neamhthráchtála í an tSeirbhís Bhuiséadta agus Chomhairle Airgid a chuireann seirbhísí bainistithe fiachais ar fáil agus ní ghearrann sí táillí.

Fógra um Fhaoiseamh Fiachais (DRN)

Faoin Acht um Dhócmhainneacht Phearsanta tá an Fógra um Fhaoiseamh Fiachais ann chun freastal ar dhaoine a bhfuil ioncam nó sócmhainní indiúscartha an-ísle acu. Ceadóidh sé díscríobh fiachais cháilithigh suas le €20,000, faoi réir tréimhse mhaoirseachta 3 bliana. Déanann an tAcht um Dhócmhainneacht Phearsanta (Leasú) 2015 foráil do mhéadú ar an uasteorainn seo go dtí €35,000. Níl éifeacht leis an méadú sin go fóill. Léigh tuilleadh inár gcáipéis faoi Fhógraí um Fhaoiseamh Fiachais.

Socruithe Réitigh Fiachais (DSA)

Faoin Acht um Dhócmhainneacht Phearsanta 2013, baineann an Socrú Réitigh Fiachais le socrú comhaontaithe fiach neamhurraithe thar thréimhse 5 bliana de ghnáth. (Féach iasacht urraithe thíos chun sainmhíniú a fháil.) Is féidir an teorainn 5 bliana a mhéadú go 6 bliana i gcásanna áirithe. Nuair a chuirtear an DSA i gcrích go sásúil, urscaoilfear na fiacha a chlúdaíonn sé agus beidh an féichiúnaí sócmhainneach an athuair. Léigh tuilleadh inár gcáipéis faoi Shocruithe Réitigh Fiachais.


Féichiúnaí

Is féichiúnaí tú má tá airgead ag duine éigin ort. Má tá breithiúnas cúirte bronnta i do choinne, is tusa féichiúnaí an bhreithiúnais.


Fiacha agus cionta coiriúla

Tagann an chuid is mó d’fhiacha toisc gur theip ort téarmaí an chonartha a chomhlíonadh. Mar shampla, faigheann tú airgead ar iasacht ó bhanc nó ó chomhar creidmheasa agus teipeann ort é a aisíoc ar ais nó téann tú i gcomhaon chun trealamh a cheannach trí thráthchodanna agus teipeann ort é a íoc. Is sárú conartha é má theipeann ort fiacha den tsórt sin a íoc; ní cion coiriúil é i gcoitinne.

Is cion coiriúil é má theipeann ort fiacha áirithe a íoc. Mar shampla, is cion é gan do chánacha, muirir dara baile nó táille cheadúnas teilifíse a íoc. Is féidir leat a bheith muirearaithe agus ciontaithe as loiceadh fiacha den tsórt sin a íoc. Fiú má tá tú muirearaithe, ciontaithe agus fíneáilte, tá an fiach dlite agat fós agus is féidir thú a agairt lena aghaidh ar an ngnáthbhealach.

Fiachas eisiata agus in-eisiata

Sonraítear san Acht um Dhócmhainneacht Phearsanta 2012 roinnt cineálacha fiachas nach féidir a dhíscríobh le Fógra um Fhaoiseamh Fiachais, Socrú Réitigh FiachaisSocrú um Dhócmhainneacht Phearsanta. Tugtar fiachas eisiata orthu sin agus seo a leanas samplaí:

  • Fiachais faoi orduithe dlí teaghlaigh, ar nós orduithe cothabhála do chéilí agus leanaí
  • Fiachais atá le híoc faoi dhámhachtain chúirte mar gheall ar ghortú pearsanta nó bás
  • Fiachais a eascraíonn ó iasacht (nó staonadh iasachta) a fuarthas mar gheall ar chalaois nó éagóir dá samhail sin
  • Fiachais a eascraíonn faoi orduithe cúirte a rinneadh faoi na hAchtanna um Fháltais ó Choireacht nó fíneálacha a ghearrann na cúirteanna mar gheall ar chionta coiriúla

Is iad seo a leanas na cineálacha fiachais atá in-eisiata agus ar féidir a dhíscríobh:

  • Cáin, dleachtanna nó tobhaigh atá le híoc leis an Stát, ar nós cáin ioncaim, Cáin Mhaoine Áitiúil, CBL, cáin chaipitiúil
  • Muirir sheirbhíse atá le híoc le húdaráis áitiúla
  • Muirear teaghlaigh
  • Rátaí
  • Airgead atá le híoc faoin Scéim Tacaíochta do Thithe Altranais (i dtaca le hiasacht a réamhíoc FSS le cónaitheoir i dteach altranais chun íoc as an méid atá dlite ón bpríomháit chónaithe phríobháideach)
  • Airgead atá le híoc leis an Roinn Coimirce Sóisialaí
  • Fiachas atá le híoc le cuideachtaí bainistíochta úinéirí maidir le muirir nó le ranníocaíochtaí bliantúla seirbhíse atá dlite le haghaidh forbairtí ilaonad (seo an t-aon fhiachas neamhStáit sa chatagóir seo).

Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP)

De réir an Chód Iompraíochta ar Riaráistí Morgáiste (CCMA) de chuid an Bhainc Cheannais ní mór d’iasachtóirí Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP) a úsáid agus iad ag déileáil le hiasachtaithe i riaráiste nó réamh-riaráiste morgáiste. Is iad seo a leanas 4 chéim MARP: cumarsáid, faisnéis airgeadais; measúnú agus réiteach. Léigh tuilleadh in ár gcáipéis ar an bPróiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste.

Dócmhainneacht phearsanta

Sonraítear san Acht um Dhócmhainneacht Phearsanta 2012:

  • ciallóidh “dócmhainneacht”, i ndáil le féichiúnaí, nach bhfuil an féichiúnaí ina ann a c(h)uid fiacha a íoc in iomlán de réir mar a bhíonn siad dlite.

Thug an tAcht um Dhócmhainneach Phearsanta isteach 3 mheicníocht réitigh fiachais chun cabhrú le daoine nach bhfuil in ann a bhfiachas pearsanta a íoc. Cuireann na socruithe seo réitigh dhifriúla ar fáil do dhaoine i gcásanna éagsúla. Léigh tuilleadh inár gcáipéis faoi na roghanna dócmhainneachta pearsanta seo.

Socrú um Dhócmhainneacht Phearsanta (PIA)

Faoin Acht um Dhócmhainneacht Phearsanta 2012, baineann an Socrú um Dhócmhainneacht Phearsanta le réiteach comhaontaithe agus/nó athstruchtúrú fiachais faoi urrús suas go dtí €3 milliún in iomlán (mar aon le fiachas gan urrús) thar thréimhse 6 bliana. Is féidir an uasteorainn €3 milliún a mhéadú trí chomhaontú le do chreidiúnaithe faoi urrús agus is féidir an uasteorainn 6 bliana a mhéadú go dtí 7 mbliana i gcásanna áirithe. Léigh tuilleadh inár gcáipéis faoi Shocruithe um Dhócmhainneacht Phearsanta.

Cleachtóir um Dhócmhainneacht Phearsanta (PIP)

Is éard is Cleachtóir um Dhócmhainneacht Phearsanta (PIP) ná gairmí arna údarú ag Seirbhís Dócmhainneachta na hÉireann (ISI) agus feidhmeoidh sé/sí ar do shon le linn Socrú Réitigh FiachaisSocrú Dócmhainneacht Phearsanta.

Ráiteas Forordaithe Airgeadais

Is éard is Ráiteas Forordaithe Airgeadais (PFS) ná ráiteas scríofa faoi chúrsaí airgeadais féichiúnaí. Ní mór do gach iarratasóir PFS a chomhlánú le cabhair ó Idirghabhálaí Faofa (d’Fhógra um Fhaoiseamh Fiachais) nó ó Chleachtóir um Dhócmhainneacht Phearsanta (do Shocrú Réitigh Fiachais nó do Shocrú um Dhócmhainneacht Phearsanta).

Baintear úsáid as PFS chun incháilitheacht iarratasóra maidir le meicníocht réitigh fiachais a bhunú; mar bhonn le haghaidh ranníocaíochta inbhuanaithe atá le híoc le creidiúnaithe an iarratasóra a ríomh thar tréimhse DSA nó PIA agus chun na dliteanais as a urscaoilfear an t-iarratasóir ag deireadh an socruithe a aithint.


Fiacha tosaíochta

Is féidir an téarma fiach tosaíochta a úsáid i mbrí ginearálta ach is féidir brí dlíthiúil ar leith a bheith aige freisin. Má tá airgead ag roinnt creidiúnaithe ort, tá do thuairim féin agat maidir le cé acu de na fiacha a ghlacann tosaíocht. Ceapfadh formhór na ndaoine go nglacfadh aisíocaíochtaí ar a mbaile tosaíocht ar aisíocaíocht iasachtaí eile.

Féadfaidh an bhrí dhlíthiúil 'fiacha tosaíochta' a bheith difriúil. Mar shampla, i nglacadóireachtaí, i leachtuithe agus i bhféimheacht, leagann an dlí síos an t-ord a gcaitear na fiacha a íoc.

Deimhniú cosanta

Is éard is deimhniú cosanta ann ná deimhniú arna eisiúint ag cúirt chun an féichiúnaí a chosaint i gcoinne imeachtaí dlí ag creidiúnaí maidir le fiachais fad is atá Socrú um Dhócmhainneacht Phearsanta (PIA) nó Socrú Réitigh Fiachais (DSA) á gcur i bhfeidhm.

Tabharfaidh an deimhniú cosanta 70 lá duit, tráth nach féidir le do chreidiúnaithe an méid a leanas a dhéanamh:

  • Tús a chur le himeachtaí dlí maidir leis an bhfiachas nó leanúint leis na himeachtaí siúd
  • Dul i mbun aon bhirt chun breithiúnas a fhorfheidhmiú nó leanúint leis na bearta siúd nó teagmháil a dhéanamh leat faoin bhfiachas mura gcomhaontaíonn tú leis seo
  • Tús a chur le himeachtaí féimheachta i do leith nó leanúint leis na himeachtaí siúd

Costais réasúnta mhaireachtála

Is éard is costais réasúnta mhaireachtála ná costais riachtanacha a thabhóidh féichiúnaí d’fhonn ‘caighdeán réasúnta maireachtála’ a bhaint amach agus é nó í i mbun ceann de na socruithe a tugadh isteach leis an Acht um Dhócmhainneacht Phearsanta 2012. Ceadaíonn an meánchaighdeán maireachtála sin costais cosúil le bia, éadaí sláinte, oideachas, iompar, cúram leanaí agus árachas.

Tá treoirlínte sonraithe ullmhaithe ag an ISI ar cad is costais réasúnta mhaireachtála ann. Déantar na treoirlínte sin a nuashonrú go rialta, mar a éilítear faoin Acht. Tá áireamhán ar líne ar fáil chomh maith.


Iasacht cheangailte

Is iasacht í ar a bhfuil maoin nó earraí ar fáil mar urrús in aghaidh neamhíoca. Is iad morgáistí na hiasachtaí urraithe is coitianta. Uaireanta, tá iasachtaí gnó agus iasachtaí eile daingnithe in aghaidh maoine freisin.

Go ginearálta, níl fiacha cosúil le hiasachtaí bainc agus fiach cárta creidmheasa daingnithe. Mar sin féin, má shocraíonn tú iasachtaí mar sin a rolladh suas i do mhorgáiste, bíonn siad mar iasachtaí urraithe anois.

Má dhíoltar an mhaoin nó na hearraí ar a bhfuil an slándáil bunaithe ina dhiaidh sin, ní mór an iasacht a íoc sular féidir na fáltais a úsáid le haghaidh aon chríocha eile.


Fiach conartha simplí

Is fiach é seo a thagann chun solais de bharr nach bhfuil tú tar éis íoc as earraí nó seirbhísí nach bhfuil clúdaithe ag rialacha speisialta ar bith. Mar shampla, má cheannaíonn tú earraí ag baint úsáide as seic agus ní onóraítear an seic, tá fiach conartha simplí dlite don díoltóir. Má bhaineann tú leas as na seirbhísí as pluiméir agus íocann tú é, tá fiach conartha simplí don phluiméir. Is féidir leis an díoltóir nó an pluiméir dul chun na cúirte chun breithiúnas a fháil i do choinne agus an breithiúnas a chur i bhfeidhm ansin.

Soláthraíonn raon reachtaíochta gur féidir deileáil le táillí éagsúla agus tobhaigh nach bhfuil íoctha sa chúirt ar an mbealach céanna le fiacha conartha simplí.

Sheriff

Is daoine féinfhostaithe iad Sirriamaí a fhorfheidhmíonn breithiúnais fiachais i gcontae Chorcaí agus i gcontae Bhaile Átha Cliath..

Forfheidhmíonn Cláraitheoirí Contae breithiúnais fiachais i ngach áit eile. Íoctar sirriamaí as a gcuid obair fhorfheidhmithe ar bhonn coimisiúin.

Chomh maith le Sirriamaí Contae i gCorcaigh agus i mBaile Átha Cliath tá Sirriamí Ioncaim a chuireann fiacha atá dlite do na Coimisinéirí Ioncaim i bhfeidhm. Tá an chumhacht acu fiacha cánach a bhailiú. Is féidir leo é seo a dhéanamh trí theastas fiachais eisithe ag an Ard-Bhailitheoir agus ní gá ordú cúirte a bheith acu. Is féidir fiacha ioncaim a bhailiú freisin ar an ngnáthbhealach má tá ordú cúirte ann.

Ráiteas Airgeadais Caighdeánach

Is éard is Ráiteas Airgeadais Caighdeánach (SFS) ná ráiteas scríofa maidir le cúrsaí airgeadais ar fhormáid tionscalchaighdeánach, nach mór d’iasachtaí le deacrachtaí morgáiste a chomhlánú mar chuid de Phróiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP). Ní mór don iasachtóir foirm SFS a thabhairt don iasachtaí agus a chinntiú go dtuigeann an t-iasachtaí an próiseas MARP. Ní mór dó cabhair a thairiscint chun an SFS a chomhlánú agus foinsí comhairle neamhspleácha, cosúil le MABS a lua.

Baineann sé úsáid ansin as an t-eolas airgeadais ar an bhfoirm chun seasamh airgeadais an iasachtaí a mheas agus an cúrsa is fearr gníomhaíochta a aithint. Tá treoir do thomhaltóirí ag an mBanc Ceannais faoi conas SFS a chomhlánú. Tá treoir mhionsonraithe maidir le SFS foilsithe ag MABS chomh maith


Teorainneacha ama/Reacht na dTréimhsí

Tá teorainneacha ama (tréimhsí teorannaithe) chun tabhairt faoi bheagnach gach cineál gníomh cúirte. Tá na teorainneacha ama seo leagtha amach i Reacht na dTréimhsí 1957, arna leasú, nó i reachtaíocht shonrach ag déileáil leis an gceist cúirte i gceist.

Tá an dlí maidir le teorainneacha ama casta ach, go ginearálta, is í sé bliana an teorainn ama chun gníomhartha a ghlacadh maidir le sárú conartha (mar shampla, loiceadh íoc as earraí nó seirbhísí a sholáthar), le haghaidh breithiúnas fiacha agus muirir i leith neamhíoc ar nós cíosa. Ciallaíonn sé seo mura gcuireann do chreidiúnaí tús le caingne dlí laistigh de 6 bliana maidir leis an bhfiach atá dlite, tá an gníomh faoi urchosc reachta. Go héifeachtach, ciallaíonn sé sin nach féidir iallach a chur ort an fiach a íoc.

Sa chás go bhfaigheann do chreidiúnaí breithiúnas, go ginearálta, tá 12 bliain acu an breithiúnas sin a fhorfheidhmiú.

Ní bhaineann na rialacha ginearálta le cánacha. Tá teorainn ama 4 bliana ar na Coimisinéirí Ioncaim ag lorg cána uait agus tá teorainn 4 bliana ort aisíoc cánacha a lorg nach raibh tú dlite a íoc. Mar sin féin, má tá calaois nó faillí ar bith ann, níl teorainn ama ar bith ann.

Page edited: 12 January 2016