Daingneacht tionachta do thionóntaí príobháideacha

Réamhrá

Nuair a fhaigheann tú teach nó árasán ar cíos ó thiarna talún príobháideach, bíonn comhaontú nó conradh agat leis an duine sin, ar a dtugtar comhaontú tionóntachta – is féidir leis seo a bheith i scríbhinn nó gan a bheith i scríbhinn. Is iad na saghsanna is coitianta de thionóntacht tionóntachtaí téarma sheasta agus tionóntachtaí tréimhsiúla - déantar cur síos níos mionsonraithe ar an dá shaghas thíos.

Tugtar an ceart do thionóntaí san Acht um Thionóntachtaí Cónaithe, 2004 chun fanacht i gcóiríocht ar cíos ar feadh a mhéid le 4 bliana, i ndiaidh go bhfanann siad sa chóiríocht sin ar feadh tréimhse thosaigh 6 mhí, cibé acu má bhíonn an tionóntacht tréimhsiúil nó ar feadh téarma seasta. Déantar tionóntacht Chuid 4 de do thionóntacht ansin agus féadfaidh tionóntacht bhreise Chuid 4 a dhéanamh di ina dhiaidh sin – déantar cur síos ar an dá cheann thíos.

Ón 7 Aibreán 2016 ar aghaidh, tagann comhlachtaí faofa tithíochta faoi scóip na reachtaíochta um thionóntachtaí cónaithe.

Tionóntachtaí téarma seasta

Is comhaontú í tionóntacht téarma sheasta a chumhdaíonn tréimhse shonrach ama. Breactar an tionóntacht síos i gconradh scríofa, go ginearálta (ach ní gá go ndéantar amhlaidh), ar a dtugtar léas. D’fhéadfadh tréimhse ar bith a bheith i gceist le léas, ach féadfaidh sé maireachtáil ar feadh a ghiorra agus 6 mhí agus a mhéid le bliain amháin nó níos faide. Is tábhachtach duit na pointí a leanas a thabhairt faoi deara faoi thionóntacht téarma sheasta:

  • Ní féidir le do thiarna talún deireadh a chur leis an tionóntacht roimh dheireadh an téarma seasta murar sháraigh tú do chuid dualgas fúithi
  • Go ginearálta, ní féidir leat deireadh a chur leis an tionóntacht roimh dheireadh an téarma mura sháraigh an tiarna talún a d(h)ualgais fúithi; má tá clásal scoir á fheidhmiú agat; fuair tú duine chun teacht i d’ionad; nó go gcomhaontaíonn tú féin agus an tiarna talún chun deireadh a chur leis an tionóntacht
  • *Má dhiúltaíonn tiarna talún príobháideach chun toiliú a thabhairt do shannadh nó d’fholigean na tionóntachta, féadfaidh tú deireadh a chur leis an tionóntacht faoi Alt 186 den Acht
  • I ndiaidh 6 mhí, tugtar daingneacht tionachta duit – féach ‘tionóntachtaí Chuid 4’ thíos
  • Más mian leat fanacht san áit chónaithe i ndiaidh dheireadh an téarma sheasta, ní mór duit fógra míosa, ar a laghad, a thabhairt don tiarna talún sula n-éagann an téarma

*Ní féidir le tionóntaí de chuid comhlachtaí faofa tithíochta (comhlachais tithíochta) a dtionóntacht a shannadh nó a fholigean, mar sin, ní bhaineann seo.

Luafar sa léas cé mhéid cíosa atá le híoc agat, cé chomh minic is gá duit é a íoc agus coinníollacha eile. Moltar go mór duit a chinntiú go dtuigeann tú téarmaí an léasa sula síníonn tú é. Conradh ceangailteach is ea léas idir tú féin agus an tiarna talún agus cuimsítear ann faisnéis thábhachtach ar théarmaí do thionóntachta. Ba cheart go luafar ann, go háirithe, cad a tharlóidh má sháraíonn tú féin nó do thiarna talún téarmaí an chomhaontaithe.

Níor cheart go gcuimseofaí i léas téarmaí a thagann salach ar chearta dlíthiúla tionóntaí agus tiarnaí talún, áfach. Má tharlaíonn seo, bíonn forlámhas ag do chearta dlí, mar thionónta nó mar thiarna talún na téarmaí sa léas. Mar shampla, ní féidir le do thiarna talún an réadmhaoin a iontráil ag aon tráth gan do chead a lorg. Is amhlaidh a bhíonn an cás fiú má luaitear i do léas go bhfuil an ceart ag do thiarna talún an réadmhaoin a iontráil ag aon tráth.

Má shíníonn tú léas in éineacht le daoine eile, bíonn gach duine díobh freagrach as an gcíos go léir. Mar sin, murar féidir le do chomhthionóntaí a sciar den chíos a íoc, d’fhéadfadh go mbeifeása faoi dhliteanas go dlíthiúil chun íoc as an tsuim iomlán. Má shíníonn tú léas leat féin thar ceann na dtionóntaí eile, bíonn tú freagrach as an gcíos go léir.

Má sháraíonn an cíos bliantúil chun cóiríocht chónaithe a fháil ar léas €30,000, tá an tionónta freagrach as dleacht stampála a íoc ar an gcíos bliantúil. Bíonn tú féin, mar thionónta, freagrach as seo a íoc leis na Coimisinéirí Ioncaim.

Is féidir leat níos mó a léamh faoi léasanna ar láithreán gréasáin Threshold, an carthanas náisiúnta tithíochta.

Tionóntachtaí tréimhsiúla

Ní shonraítear i dtionóntacht thréimhsiúil fad seasta ama. D’fhéadfadh tréimhse na tionóntachta a bheith seachtainiúil nó míosúil, ag brath ar cé chomh minic a bhíonn an cíos le híoc. Tharlódh go bhféadfadh nó nach bhféadfadh comhaontuithe tionóntachta a bheith i scríbhinn.

Féadfaidh do thiarna talún deireadh a chur leis an tionóntacht ag aon tráth le linn na chéad sé mhí gan aon chúis a thabhairt, ach i ndiaidh sé mhí, bronntar daingneacht tionachta ort – féach ‘tionónachtaí Chuid 4’ thíos. Ní mór duit fógra bailí scríofa a fháil i leith foirceanta agus tá rialacha mionsonraithe ann faoin tréimhse fógra is gá a thabhairt, ag brath ar fhad na tionóntachta (bíonn roinnt eisceachtaí i gceist). Is féidir leat níos mó a léamh faoi seo inár gcáipéis, Má theastaíonn ó do thiarna talún go bhfágfaidh tú an teach nó an t-árasán.

Mar thionónta, féadfaidh tú deireadh a chur leis an tionóntacht thréimhsiúil ag aon tráth. Ní gá duit cúis a thabhairt. Arís eile, tá rialacha mionsonraithe ann faoi thréimhsí fógra agus cad is fógra bailí faisnéise ann – féach ‘Deireadh a chur le do thionóntacht’ thíos.

Tionóntachtaí Chuid 4

Má bhí teach ar cíos agat le 6 mhí anuas, ar a laghad, agus murar seirbheáladh fógra bailí scríofa ort i leith foirceanta, bronntar daingneacht tionachta ort go huathoibríoch agus féadfaidh tú fanacht sa réadmhaoin ar feadh a fhad le ceithre bliana. Leanann an daingneacht tionachta seo i dtimthriallta ceithre bliana.

Mar sin, i ndiaidh na chéad sé mhí, déantar Tionóntacht Chuid 4 de do thionóntacht – tagraíonn seo do Chuid 4 den Acht um Thionóntachtaí Cónaithe, 2004, a dhéileálann le daingneacht tionachta. Má tá tionóntacht thréimhsiúil agat, ní ga duit tionóntacht Chuid 4 a éileamh i scríbhinn, ach is gá duit í a éileamh má tá léas téarma sheasta agat – féach thíos.

Eisceachtaí i leith na rialach ginearálta

Má tá árasán á ligean ar cíos agat a bhí mar chuid de phríomhtheach an tiarna talún i dtosach, féadfaidh do thiarna talún a roghnú chun forálacha Chuid 4 maidir le daingne tionachta a dhiúltú. Féadfaidh tú níos mó a léamh inár gcáipéis ar Chóiríocht a roinnt le do thiarna talún.

Ní féidir le tionóntaí in áiteanna cónaithe áirithe a ligeann comhlachais tithíochta (áiteanna cónaithe idirthréimhseacha) ar cíos tairbhe chearta Chuid 4 a bhaint.

Tionóntacht bhreise Chuid 4

I ndiaidh gur ghabh ceithre bliana de do thionóntacht thart, cuirtear deireadh le do thionóntacht Chuid 4 agus cuirtear tús le tionóntacht nua. Tá tionóntacht bhreise Chuid 4 agat anois. Ag tús do thionóntachta breise, féadfaidh do thiarna talún deireadh a chur leis an tionóntacht seo ag aon tráth le linn na chéad 6 mhí gan aon chúis a thabhairt – ach ní mór go dtugtar fógra 112 lá (16 seachtaine) duit. I ndiaidh 6 mhí, bronntar daingneacht tionachta ort arís eile agus tá anois 6 mhí caite agat i dtimthriall breise 4 bliana ag an tráth sin.

Nuair atá tú tar éis tionóntacht Chuid 4 a fháil (nó nuair atá breis agus 6 mhí caite agat i dtionóntacht bhreise Chuid 4), ní fhéadfaidh do thiarna talún deireadh a chur le do thionóntacht ach faoi chúinsí áirithe. I dtaobh tionóntachtaí le haghaidh 5 bliana nó níos faide, mhéadaigh an tAcht um Thionóntachtaí Cónaithe (Leasú), 2015 fad an fhógra nach mór do thiarnaí talún a thabhairt, le héifeacht ón 4 Nollaig 2015.

Más mian leat fágáil agus mura bhfuil comhaontú téarma sheasta agat, ní gá duit cúis a thabhairt, ach ní mór go dtugtar duit an tréimhse cheart fógra i scríbhinn faoi mar a cheanglaítear faoin Acht – féach ‘Deireadh a chur le do thionóntacht’ thíos. Le héifeacht on 4 Nollaig 2015, mhéadaigh an tAcht um Thionóntachtaí Cónaithe (Leasú), 2015 fad an fhógra nach mór do thionóntaí a thabhairt le haghaidh tionóntachtaí a mhair 4 bliana nó ní b’fhaide.

Tionóntacht Chuid 4 a éileamh ag deireadh léas téarma sheasta

Má tá conradh téarma sheasta nó léas téarma sheasta agat, agus más mian leat fanacht sa réadmhaoin faoi na cearta a bronnadh ort faoi Chuid 4, ní mór duit fógra a thabhairt do do thiarna talún go bhfuil sé ar intinn agat fanacht sa réadmhaoin. Ní mór duit seo a dhéanamh idir 3 mhí agus mí amháin sula n-éagann do thionóntacht téarma sheasta nó do chomhaontú léasa téarma sheasta. Féadfaidh tú an litir shamplach fógra seo a úsáid chun fanacht sa réadmhaoin faoi Chuid 4.

Mura dtugann tú fógra do do thiarna talún, ní féidir cumhdach a dhiúltú duit faoi Chuid 4, ach b’fhéidir go mbeidh ort an tiarna talún a chúiteamh as aon chaillteanas airgeadais a thabhaíonn sé/sí mar gheall nár thug tú fógra dó/di go bhfuil sé ar intinn agat fanacht sa tionóntacht.

Deireadh a chur le do thionóntacht

Tugtar cuntas sa mhéid a leanas ar na ceanglais is gá do thionónta, ar mian leis/léi deireadh a chur le tionóntacht, a chomhlíonadh. Faoi mar a luaitear thuas, ní mór do thiarnaí talún rialacha mionsonraithe a chomhlíonadh más mian leo deireadh a chur le tionóntacht.

Formáid an fhógra foirceanta

Mar thionónta, féadfaidh tú deireadh a chur le do thionóntacht (cibé acu más tionóntacht téarma sheasta nó thréimhsiúil í) gan cúis a thabhairt, ach ní mór duit fógra bailí foirceanta a thabhairt do do thiarna talún. D’fhonn go mbeidh an fógra bailí:

  • Caithfidh sé a bheith i scríbhinn
  • Caithfidh sé a bheith sínithe agat
  • Sonraigh an dáta a mbeidh sé á sheirbheáil agat ar an tiarna talún
  • Sonraigh dáta foirceanta na tionóntachta (tugtar 24 uair an chloig iomlána duit ón dáta seo chun an tseilbh a dhíchur)
  • Caithfidh sé a lua gur féidir aon saincheist maidir le bailíocht an fhógra a chur faoi bhráid an Bhoird um Thionóntachtaí Cónaithe (BTC) laistigh de 28 lá tar éis an fógra seo a fháil.

Féadfaidh tú fógra samplach foirceanta (doc) Threshold a úsáid.

Tréimhsí riachtanacha fógra

Ní mór duit an tréimhse riachtanach fógra a thabhairt, chomh maith, a leagtar amach sa tábla thíos. Faoi mar a luaitear thuas, mhéadaigh an tAcht um Thionóntachtaí Cónaithe (Leasú), 2015 fad an fhógra nach mór do thionóntaí a thabhairt le haghaidh tionóntachtaí a mhair 4 bliana nó ní b’fhaide, le héifeacht ón 4 Nollaig 2015.

Fad na tionóntachta Tréimhse riachtanach fógra ag an tionónta
Níos lú ná 6 mhí 4 seachtaine (28 lá)
Idir 6 mhí agus 1 bhliain 5 seachtaine (35 lá)
Idir 1bhliain agus 2 bhliain 6 seachtaine (42 lá)
Idir 2 bhliain agus 4 bhliain 8 seachtaine (56 lá)
Idir 4 bhliain agus 8 mbliana 12 seachtaine (84 lá)
8 mbliana nó níos mó 16 seachtaine (112 lá)

Deireadh a chur le tionóntacht téarma sheasta

Má tá comhaontú nó léas téarma sheasta agat, bíonn tú faoi réir théarmaí an chomhaontaithe seo, agus beidh ort tréimhsí an fhógra a chomhlíonadh a liostaítear thuas chomh maith. Ciallaíonn seo go bhféadfadh go gcaillfeá d’éarlais má fhágann tú roimh dheireadh an téarma a luaitear sa léas, fiú má thugann tú an méid ceart d’fhógra. Bíonn na heisceachtaí a leanas ann, áfach:

  • Má tá clásal scoir i do léas, féadfaidh tú é a úsáid chun deireadh a chur leis an tionóntacht
  • Má chomhaontaínn tú féin agus an tiarna talún araon do dheireadh a chur leis an tionóntacht níos luaithe
  • Má sháraigh an tiarna talún a chuid dualgas faoin léas, agus murar réitigh sé an sárú laistigh de thréimhse réasúnta, ní gá duit ach fógra 28 lá a thabhairt ansin
  • Má bhíonn baol ann i leith báis nó díobháil thromchúiseach ag bagairt, nó más baol do chreatlach na háite cónaithe, ní gá duit ach fógra 7 lá a thabhairt ansin
  • Má dhiúltaigh an tiarna talún príomháideach cead a thabhairt chun an réadmhaoin a shannadh nó a fholigean

Breis faisnéise

Tá faisnéis áisiúil ag an BTC agus ag Threshold araon ar a láithreáin ghréasáin, lena n-áirítear i mbileog an BTC Deireadh a chur le tionóntacht (doc); a seicliosta do thionóntaí maidir le fógra foirceanta a sheirbheáil agus faisnéis ghinearálta ar dheireadh a chur le tionóntacht de chuid Threshold a dhéanann nasc lena mbileog Deireadh a chur le tionóntacht (pdf) agus le hacmhainní gaolmhara eile.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Threshold

21 Bóthar na gCloch
Baile Átha Cliath 7
Éire

Uaireanta Oscailte:Luan-Aoine 9.30 rn - 5 in
Teil:1800 454 454
Facs:(01) 677 2407
Láithreán Gréasáin: http://www.threshold.ie
R-phost: advice@threshold.ie

Threshold

22 Meall Theas
Corcaigh
Éire

Uaireanta Oscailte:Luan go hAoine: 9 rn go 1 in agus 2 in go 5 in
Teil:(021) 427 8848
Facs:(021) 480 5111
Láithreán Gréasáin: http://www.threshold.ie
R-phost: advicecork@threshold.ie

Threshold

5 Cnoc na Radharc
Gaillimh
Éire
H91 HC1H

Uaireanta Oscailte:Luan-Aoine 9.30 rn - 5 in
Teil:(091) 563 080
Facs:(091) 569 273
Láithreán Gréasáin: http://www.threshold.ie
R-phost: advicegalway@threshold.ie

An Bord um Thionóntachtaí Cónaithe

Bosca PO 47
Cloich na Coillte,
Contae Chorcaí
Éire

Teil: 0818 303 037 or 00353 766 887 350
Facs: 0818 303 039
Láithreán Gréasáin: http://www.rtb.ie/

Page edited: 23 November 2016