Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP)

Réamhrá

Leagann an Cód Iompraíochta ar Riaráistí Morgáiste (CIRM) (pdf) amach an creatlach nach mór d’iasachtóirí a úsáid agus iad ag déileáil le hiasachtaithe i riaráistí morgáiste nó i réamh-riaráistí. Éilíonn sé ar iasachtóirí cásanna den tsórt sin go léir a láimhseáil go tuisceanach agus go dearfach, agus é mar chuspóir ag gach tráth cabhrú le daoine a gcuid oibleagáidí morgáiste a chomhlíonadh.

De réir an CIRM, ní mór d’iasachtóirí Próiseas Réitigh do Riaráistí Morgáiste (MARP) a úsáid agus iad ag déileáil le custaiméirí riaráiste agus réamh-riaráistí. Tugadh an ceanglas seo isteach in Eanáir 2011 agus athraíodh na rialacha faoin CIRM, a tháinig i bhfeidhm in Iúil 2013.

Tugtar sonraí cuimsitheacha ar na 4 chéim den PRRM thíos. Is iad: cumarsáid; faisnéis airgeadais; measúnú agus réiteach. Ta próiseas achomhairc ann chomh maith faoin CIRM, ach tá seo lasmuigh de scóip an PRRM anois.

Má baineadh leas as na céimeanna seo cheana féin, agus má bheartaíonn an t-iasachtóir do theach a athshealbhú, ní mór dóibh cloí le rialacha an CIRM a rialaíonn imeachtaí athshealbhaithe.

Is féidir leat níos mó a léamh faoin CIRM anseo agus i dtreoir do thomhaltóirí (pdf) an Bhainc Cheannais.

An ceanglas go dtugtar faoin PRRM

Ón 18 Meitheamh 2012 amach, níor mhór do dhaoine a raibh iarratas á dhéanamh acu ar Fhorlíonadh Ús Morgáiste (FÚM) a léiriú gur bhain siad socrú eile íocaíochta amach lena n-iasachtóir ar feadh 12 mhí ar a laghad faoin PRRM. (Tá an scéim FÚM dúnta d'iarrthóirí nua ón 1 Eanáir 2014.) Is féidir leat níos mó a léamh faoi seo inár gcáipéis ar Fhorlíonadh Ús Morgáiste.

Faoin gcóras um dhócmhainneacht phearsanta, ní mór do dhaoine a bhfuil iarratas á dhéanamh acu ar Shocrú um Dhócmhainneacht Phearsanta (SDP) a dhearbhú gur chomhoibrigh siad lena n-iasachtóir morgáiste faoin PRRM ar feadh sé mhí ar a laghad agus nárbh fhéidir leo comhaontú a dhéanamh ar shocrú eile aisíocaíochta. Is féidir leat níos mó a léamh faoi seo inár gcáipéis ar Shocruithe um Dhócmhainneacht Phearsanta.

Cumarsáid

Éiríonn fadhb riaráistí morgáiste chomh luath agus a theipeann ort aisíocaíocht iomlán a dhéanamh ar an dáta a bhfuil sí dlite, nó má dhéanann tú íocaíocht pháirteach ar an dáta seo.

Má fhanann na riaráistí gan íoc ar feadh 31 lá ón dáta seo, ní mór don iasachtóir stádas an chuntais mhorgáiste a chur in iúl duit i scríbhinn. Ní mór an litir seo sonraí iomlána na híocaíochta/na n-íocaíochtaí a chailleadh agus an méid iomlán atá i riaráiste anois. Ní mór dó freisin míniú chomh maith go bhfuil do riaráistí á láimhseáil anois faoin MARP; an tábhacht a bhaineann le comhoibriú leis an iasachtóir; na hiarmhairtí a bhaineann le neamhchomhoibriú; agus an tionchar a behidh ag aisíocaíochtaí caillte nó athshealbhú tí ar do rátáil creidmheasa.

Ní mór don iasachtóir leabhrán eolais a sheoladh chugat freisin, ina dtugtar mionsonraí ar an MARP, pointí teagmhála ábhartha maidir le saincheisteanna riaráistí agus sonraí na suíomh gréasáin le faisnéis ar riaráistí morgáiste, ar nós mabs.ie agus keepingyourhome.ie. (Ní mór duit an leabhrán seo a fháil freisin má tá tú i réamh-riaráistí.)

Chomh fada is atá tú i riaráiste, ní mór don iasachtóir nuashonrú a thabhairt duit i scríbhinn ar stádas do chuntais gach 3 mhí.

Mura bhfuil socrú aisíoca malartach curtha ar bun, agus má cailleann tú an tríú aisíocaíocht (iomlán nó páirteach), ní mór don iasachtóir an méid seo a leanas a insint duit i scríbhinn:

  • An poitéinseal le haghaidh imeachtaí dlíthiúla agus caillteanais do mhaoine, agus meastachán ar an gcostas a bhainfeadh le himeachtaí den chinéal seo ort
  • An tábhacht a bhaineann le comhairle neamhspleách a fháil ón tSeirbhís Bhuiséadta agus Comhairle Airgid (MABS) nó rogha eile cuí
  • Fiú amháin má dhíoltar do mhaoin, beidh tú fós faoi dhliteanas aon fhiach nár íoc tú, lena n-áirítear aon ús fabhraithe, muirir, dlíthiúil, díol agus costais bhainteacha eile.

Leibhéal cumarsáide

Faoin CIRM, ní mór do Bhord gach iasachtóra comhaontú a dhéanamh ar bheartas cumarsáide, a chinntíonn go bhfuil an leibhéal cumarsáide le hiasachtaithe i gcomhréir agus nach bhfuil sé iomarcach; nach bhfuil an chumarsáid ionsaitheach, imeaglach ná ciapthach; go dtugtar dóthain ama d’iasachtaithe chun na gníomhartha lenar comhaontaíodh a chríochnú (agus go dtugtar cabhair dóibh, más gá) sula ndéantar aon chumarsáid bhreise; agus go dtéitear i mbun beart chun comhaontú a dhéanamh ar chumarsáid amach anseo. Níor cheart go ndéanfaí an chumarsáid “chomh minic sin nach bhfuil gá leis”.

Féadfaidh an t-iasachtóir cuairt a thabhairt ar do theach gan aon fhógra a thabhairt duit má theip air/uirthi agus iarrachtaí á ndéanamh aige/aici teagmháil a dhéanamh leat agus má táthar ar tí thú a rangú amhail gan bheith ag comhoibriú. Ní mór go dtabharfar ar a laghad fógra cúig lá gnó duit agus féadfaidh tú a roghnú chun casadh leis an iasachtóir ina (h)oifig ina ionad sin. Féadfaidh tú a roghnú go rachaidh tríú páirtí i gcuideachta leat. Ní mór go míneofar i litir an iasachtóra ina bhfógraítear an chuairt na himpleachtaí a bheidh i gceist mura gcomhoibríonn tú.

Eolas airgeadais, measúnú

Eolas airgeadais

Ní mór d’iasachtóirí ráiteas airgeadais caighdeánach a sholáthar chun faisnéis airgeadais a fháil ó iasachtaí i riaráistí nó i réamh-riaráistí, ionas gur féidir leo do staid airgeadais a mheas agus an cúrsa gnímh is fearr a aithint. Dhéan an Banc Ceannais forbairt ar fhormáid tionscalchaighdeánach (pdf) le haghaidh an gnáthráiteas airgeadais (SFS). Tá ar gach iasachtóir an SFS a úsáid. Tá treoirleabhar (pdf) foilsithe freisin chun cabhrú le daoine an SFS a chomhlíonadh.

Agus an SFS á chur ar fáil, ní mór don iasachtóir a chinntiú go dtuigeann tú an próiseas MARP. Ní mór go ndéanann an t-iasachtóir cabhair a thairiscint duit chun an SFS a chomhlánú agus foinsí comhairle neamhspleáiche a lua, ar nós an MABS. Ní mór dóibh dóthain ama a thabhairt duit chun an fhaisnéis a bhailiú agus chun an SFS a chomhlánú, agus ní mór dóibh cóip den ráiteas comhlánaithe a thabhairt duit.

Ní mór don iasachtóir an SFS comhlánaithe a thabhairt dá nAonad Tacaíochta Riaráistí (ATR) lena mheasúnú.

B’fhéidir go n-iarrfar ort cáipéisíocht tacaíochta a sholáthar chun an fhaisnéis san SFS a dhearbhú.

Measúnú

Ní mór ATR an iasachtóra measúnú a dhéanamh ar an SFS comhlánaithe ar bhealach tráthúil agus scrúdú a dhéanamh ar do chás ar bhonn a fhiúntais aonair. Ní mór don ATR a mheasúnú ar do chás a bhunú ar do chúinsí iomlána. Ina measc seo tá do chúinsí pearsanta; féichiúnas iomlán; faisnéis dá bhforáiltear san SFS; acmhainn aisíoca atá ann faoi láthair; agus stair íocaíochta roimhe seo.

Sula gcomhlánaítear an measúnú, d’fhéadfaidís socrú sealadach íocaíochta eile a chomhaontú dá bhfágfaí do chás ní ba mheasa mar gheall ar mhoill.

Réiteach

Nuair a bhíonn an measúnú críochnaithe, ní mór don iasachtóir na roghanna go léir a fhiosrú le haghaidh socruithe aisíocaíochta eile. I measc na roghanna seo, d’fhéadfadh iad seo a leanas a bheith i gceist:

  • Ús amháin a íoc, nó ús agus cuid den chaipiteal a íoc, ar feadh tréimhse
  • An ráta úis a laghdú go buan nó go sealadach
  • Aisíocaíochtaí a iarchur (nó cuid díobh) ar feadh tréimhse
  • Téarma an mhorgáiste a shíneadh
  • Saghas an mhorgáiste a athrú
  • Riaráistí agus ús a shuimiú leis an bpríomhshuim
  • Rannpháirtíocht ghnáthscaire (an phríomhshuim a laghdú, agus cuid de do ghnáthscair a aistriú)
  • Cuid den mhorgáiste a chur faoi stóráil (lena n-áirítear trí mhorgáiste deighilte)
  • An phríomhshuim a laghdú
  • “Ús iarchurtha” nó scéim dheonach eile

D’fhéadfadh an t-iasachtóir iarraidh ort athrú ó mhorgáiste reatha rianúcháin go dtí saghas eile morgáiste má bhíonn sé ina chonclúid acu nach bhfuil aon cheann de na roghanna, do mhorgáiste rianúcháin a choimeád san áireamh, oiriúnach ná inmharthana duit. D’fhéadfaidís socrú eile a ofráil duit a iarrann ort athrú ó do mhorgáiste rianúcháin más féidir leat íoc as an socrú eile agus má tá sé inmharthana.

Faisnéis agus comhairle mar gheall ar shocruithe aisíoca malartacha

Nuair a bhíonn an t-iasachtóir ag tairiscint socrú aisíoca malartach, ní mór dóibh míniú soiléir i scríbhinn a thabhairt duit ar an socrú. Chomh maith leis na sonraí bunúsacha ar an méid aisíoca nua agus téarma an socraithe, ní mór don iasachtóir míniú a thabhairt ar a thionchar ar théarma an mhorgáiste, an t-iarmhéid gan íoc agus na riaráistí atá ann cheana féin, más ann.

Ní mór don iasachtóir mionsonraí a thabhairt freisin maidir le: conas ús a chur i bhfeidhm ar do chuntas iasachta morgáiste mar thoradh ar an socrú; conas a thuairisceofar an socrú chuig Biúró Creidmheasa na hÉireann agus an tionchar a bhaineann leis seo ar do rátála creidmheasa; agus eolas ar do cheart achomhairc ar chinneadh an iasachtóra lena n-áirítear conas achomharc a chur faoi bhráid.

Ní mór don iasachtóir comhairle a thabhairt duit chomh maith chun glacadh le comhairle dlíthiúil agus/nó airgeadais chuí neamhspleách.

Ní mór don iasachtóir monatóireacht a dhéanamh ar an socrú ar bhonn leanúnach agus athbhreithniú foirmiúil a dhéanamh ar a oiriúnacht duit gach sé mhí ar a laghad. Ní mór don athbhreithniú seo a chuimsiú seiceáil leat an bhfuil do chúinsí athraithe ó thús an socraithe nó ón athbhreithniú seo caite.

Seirbhís Fhaisnéise agus Chomhairle ar Riaráistí Morgáiste

Mar chuid den tSeirbhís Fhaisnéise agus Chomhairle ar Riaráistí Morgáiste, íocfaidh d'iasachtóir €250 le cuntasóir chun comhairle neamhspleách airgeadais a thabhairt duit mar gheall ar thograí an iasachtóra. Roghnóidh tú féin an cuntasóir as painéal a chuimseofar ó bhaill de chomhlachais aitheanta cuntasóireachta, ina measc Institiúd na gCuntasóirí Cairte in Éirinn, Comhlachas na gCuntasóirí Cairte Deimhnithe, Institiúd na gCuntasóirí Corpraithe Poiblí in Éirinn agus Institiúd na gCuntasóirí Deimhnithe Poiblí. Féadfaidh tú teacht ar bhreis faisnéise faoi seo sa cháipéis phrótacail (pdf) ar an láithreán gréasáin keepingyourhome.ie.

Mura gcomhaontaítear socrú malartach

B’fhéidir nach mbeadh sé indéanta duit ná do d’iasachtóir comhaontú a dhéanamh ar shocrú eile aisíocaíochta. Mura bhfuil an t-iasachtóir toilteanach socrú eile aisíocaíochta a ofráil duit, ní mór dóibh na cúiseanna a lua i scríbhinn. Má ofrálann siad socrú eile, féadfaidh tú a roghnú gan glacadh leis.

Sa dá chás seo, ní mór don iasachtóir thú a chur ar an eolas i scríbhinn faoi roghanna eile, lena n-áirítear géilleadh deonach, trádáil aníos nó díol deonach, agus na himpleachtaí a bheidh i gceist le gach ceann díobh seo. Anuas air sin, ní mór dóibh thú a chur ar an eolas go bhfuil tú anois lasmuigh den PRRM, agus go bhféadfadh imeachtaí athshealbhaithe tosú tar éis trí mhí – féach ‘Imeachtaí athshealbhaithe’ thíos.

Ní mór don iasachtóir insint duit, chomh maith, céard a tharlaíonn le haon fhiachas atá fós le híoc tar éis athshealbhú nó díola. Sa bhreis air sin, ní mór dóibh thú a chur ar an eolas faoi roghanna um dhócmhainneacht phearsanta; an tábhacht a bhaineann le comhairle neamhspleách a fháil; agus an ceart atá agat chun achomharc nó gearán a dhéanamh.

Má sháraíonn tú socrú malartach

Má stadann tú ag cloí le téarmaí aisíocaíochta ar shocrú malartach, ní mór don Aonad Tacaíochta Riaráistí an iasachtóra athbhreithniú foirmiúil a dhéanamh ar do chás, lena n-áirítear an ráiteas airgeadais caighdeánach, láithreach.

Achomhairc agus gearáin

Faoin CIRM atá éifeachtach ó Iúil 2013, próiseas ar leith é an próiseas achomhairc amach ón bPróiseas Réitigh Riaráistí Morgáiste (PRRM). Má dhiúltaítear socrú eile aisíocaíochta duit, áfach, nó mura nglacann tú leis an socrú atá á ofráil, ní mór go dtabharfar trí mhí duit sular féidir leis an iasachtóir tús a chur le himeachtaí athshealbhaithe – féach ‘Imeachtaí athshealbhaithe’ thíos. Cé go bhfuil tú anois lasmuigh den PRRM, féadfaidh tú an cinneadh achomharc le Bord Achomhairc an iasachtóra faoin CIRM.

Féadfaidh tú achomharc a dhéanamh faoin CIRM:

  • Mura bhfuil tú toilteanach glacadh leis an socrú eile aisíoctha atá á ofráil duit
  • Mura n-ofráiltear socrú eile duit
  • Rangaítear thú amhail gan bheith ag comhoibriú

Ní mór don iasachtóir tréimhse réasúnta a thabhairt duit chun machnamh ar achomharc a sheoladh ar aghaidh. Ní mór go dtabharfar ar a laghad 20 lá gnó duit ón dáta a fhaigheann tú fógra ar chinneadh an ATR.

Beidh triúr pearsanra den iasachtóir sa Bhord Achomhairc nach raibh baint acu i do chás go fóill. Ní mór go mbeidh ar a laghad comhalta amháin den Bhord Achomhairc neamhspleách ar an bhfoireann bhainistíochta agus ní mór go mbeidh baint acu i gceisteanna iasachta.

Ní mór go mbeidh nós imeachta i scríbhinn ann chun achomhairc a láimhseáil, leis an méid a leanas a áireamh:

  • Ní dhéanfar breithniú ach ar achomhairc i scríbhinn
  • Aithneofar achomhairc i scríbhinn laistigh de 5 lá gnó tar éis go bhfaightear iad
  • Ní mór don iasachtóir ainm duine amháin nó níos mó a thabhairt duit a bheidh mar do phointe teagmhála maidir leis an ngearán go dtí go dtugann an Bord Achomhairc a rialáil air

Ní mór cinneadh a dhéanamh ar an achomharc laistigh de 40 lá gnó tar éis go bhfaightear é. Ní mór don iasachtóir scríobh chugat laistigh de 5 lá gnó faoi seo, chun cinneadh an Bhoird Achomhairc a chur in iúl duit agus chun téarmaí aon tairisceana a mhíniú atá á déanamh. Ní mór don iasachtóir thú a chur ar an eolas, chomh maith, ar an gceart atá agat an cheist a atreorú chuig Ombudsman um Sheirbhísí Airgeadais agus ní mór dó/di sonraí teagmhála an Ombudsman a thabhairt duit.

Ní mór don iasachtóir nuashonruithe scríofa a thabhairt duit ar dhul chun cinn an achomhairc ar a laghad gach 20 lá gnó.

Gearáin

Mura bhfuil tú sásta leis an mbealach atá an t-iasachtóir ag caitheamh le do chás, nó má bhraitheann tú nár chloígh siad leis an CIRM, féadfaidh tú gearán a dhéanamh leis an iasachtóir faoi Chód um Chosaint Tomhaltóirí an Bhainc Cheannais 2012.

Mura bhfuil tú sásta le toradh achomhairc nó gearáin, féadfaidh tú an cheist a chur faoi bhráid an Ombudsman um Sheirbhísí Airgeadais.

Imeachtaí athshealbhaithe

Níor cheart go ndéanfadh an t-iasachtóir iarratas ar na cúirteanna chun tús a chur le gníomhaíocht dhlíthiúil le haghaidh athshealbhú do mhaoine go dtí go ndéantar gach iarracht réasúnta chun socrú eile a chomhaontú agus go dtí go bhfuil tréimhse shonraithe tar éis dul in éag.

Go ginearálta, má tá tú ag comhoibriú leis an iasachtóir, ní mór dóibh fanacht ar a laghad 8 mí ón dáta a rangaíodh gur chás PRRM a bhí i do chuid riaráistí (31 lá tar éis an chéid aisíocaíochta nach ndearnadh) sula ndéanann siad iarratas ar na cúirteanna.

Ní bhíonn an tréimhse 8 mí seo i gceist mura gcomhoibríonn tú leis an iasachtóir; nó má dhéanann tú calaois ar an iasachtóir; nó má sháraíonn tú an conradh, ar bhealach eile seachas riaráistí a chruthú – sna cásanna siúd, féadtar tús a chur le himeachtaí athshealbhaithe láithreach bonn. Sular féidir thú a rangú gan bheith ag comhoibriú, áfach, ní mór do d’iasachtóir scríobh chugat agus an foláireamh a thabhairt duit go bhféadfadh seo tarlú agus insint duit cén céimeanna is gá duit glacadh d’fhonn nach ndéanfar thú a rangú gan bheith ag comhoibriú.

I gcás iasachtaithe a chomhoibríonn, mura gcuireann d’iasachtóir socrú eile aisíocaíochta ar fáil duit, nó mura nglacann tú le socrú eile aisíocaíochta atá á chur ar fáil, ní mór do d’iasachtóir scríobh chugat, amhail a shonraítear faoi ‘Réiteach’ thuas. Maidir le cúrsaí athshealbhaithe, ní mór go luaitear an méid a leanas sa litir seo:

  • Go bhfuil tú anois lasmuigh den PRRM, agus nach bhfuil tú faoina chosaint a thuilleadh
  • Féadtar tús a chur le himeachtaí dlí trí mhí ón dáta a eisítear an litir nó ocht mí ón dáta a cruthaíodh na riaráistí, pé dáta is déanaí

Tabharfaidh na trí mhí seo roinnt ama duit chun machnamh a dhéanamh ar roghanna eile, ar nós géilleadh deonach, díol deonach nó Socrú um Dhócmhainneacht Phearsanta. Ina theannta sin, féadfaidh tú cinneadh an iasachtóra achomharc faoi phróiseas achomhairc an CIRM, amhail a shonraítear thuas.

Ní mór don iasachtóir nó dá c(h)omhairleoirí dlí thú a chur ar an eolas i scríbhinn sula ndéantar iarratas ar na Cúirteanna chun tús a chur le gníomhaíocht dlí maidir le hathshealbhú.

Is féidir do mhaoin a athshealbhú trí chomhaontú deonach nó trí ordú cúirte - féach ár ndoiciméad maidir le hathshealbhú tí. Fiú má chuirtear tús le himeachtaí cúirte, ní mór don iasachtóir iarracht a dhéanamh teagmháil a choimeád leat fós chun chomhaontú maidir le haisíocaíochtaí a lorg, agus ní mór imeachtaí dlí a chur ar fheitheamh má dhéantar comhaontú.

Má dhíoltar an mhaoin agus mura gclúdaíonn an praghas díola an méid atá dlite agat, tá tú fós faoi dhliteanas i leith an chuid eile den mhéid atá dlite agat. Ní mór don iasachtóir an méid seo a mhíniú duit.

Má athshealbhaítear do mhaoin agus má dhíoltar í, ní mór don iasachtóir scríobh chugat go pras leis an eolas seo a leanas:

  • Iarmhéid gan íoc ar do chuntas iasachta morgáiste
  • Sonraí agus méid de chostais a eascraíonn as diúscairt atá curtha leis an gcuntas
  • An ráta úis a bheidh muirearaithe ar an iarmhéid atá fágtha
Page edited: 25 June 2014