Binsí agus imscrúduithe - réamhrá

Eolas

Socraítear fiosrúchán imscrúdaithe de ghnáth nuair a tharlaíonn rud éigin mícheart do rud lena mbaineann tábhacht shuntasach phoiblí, go minic mar gheall go ndearna duine éagóir, gur ghníomhaigh siad go mídhleathach nó gur theip orthu gníomhú. Is é an cuspóir a bhaineann leis seo ná chun na fíricí a dheimhniú maidir leis an tsaincheist ar leith lena mbaineann buairt phoiblí, a bhí sainaitheanta ag a théarmaí tagartha.

Mar aon leis an gceist a imscrúdú, féadfaidh an t-imscrúdú moltaí a dhéanamh chun cosc a chur air seo tarlú arís. Ní dhéanann sé cearta dlíthiúla a réiteach ná pionóis a ghearradh ar dhaoine.

Déantar foráil i ndlí na hÉireann do líon saghsanna eile d’fhiosrúchán imscrúdaithe. Ina measc seo, tá fiosrúcháin speisialta a bunaíodh chun imscrúdú a dhéanamh ar imeacht nó ar shraith ar leith imeachtaí, ar nós binsí fiosrúcháin, agus fiosrúcháin eile, ar nós fiosrúcháin phleanála. Ní bhunaítear gach fiosrúchán agus an reachtaíocht á húsáid, is é sin, ar bhonn reachtúil.

D’fhéadfadh go n-eagrófaí foirm eile d’fhiosrúchán mar gheall ar thorthaí fiosrúcháin ar leith.

Fiosrúcháin agus imscrúduithe

Binsí fiosrúcháin

Ní hionann binsí fiosrúcháin agus binsí buana. Ina ionad sin, socraítear iad le cumhachtaí chun saincheisteanna ar leith a imscrúdú. Is gnách go mbíonn breithiúna nó dlíodóirí sinsearacha ina gcathaoirligh orthu. Ag deireadh an imscrúdaithe, cuireann an binse tuarascáil faoi bhráid an Oireachtais, ina bhféadfaí moltaí a chuimsiú.

Saincheist a bhí i gceist le fad agus costais bhinsí fiosrúcháin. D’fhoilsigh an tArd-Reachtaire Cuntas agus Ciste Tuarascáil Speisialta ar Bhinsí Fiosrúcháin i Nollaig 2008.

Is féidir leat teacht ar thuilleadh faisnéise inár gcáipéis ar bhinsí fiosrúcháin.

Coimisiúin imscrúdaithe

Ní chosnaíonn coimisiúin imscrúdaithe an oiread céanna agus is bealach níos tapúla iad chun saincheisteanna a imscrúdú ná binse fiosraithe. Socraítear an coimisiún trí ordú rialtais nach mór don Dáil agus don Seanad é a fhaomhadh. Leagann an Rialtas nó Aire aonair na téarmaí tagartha amach. Déanann coimisiún tuarascáil deiridh ar a dtorthaí le hAire sonraithe.

Is féidir leat níos mó faisnéise a léamh inár gcáipéis ar choimisiúin imscrúdaithe.

Imscrúdaithe earnála

Tá réimse de reachtaíocht speisialaithe ann a rialaíonn earnálacha ar leith, ar nós Acht na gCuideachtaí, 1990, a dhéanann foráil d’imscrúduithe. Seo a leanas roinnt samplaí:

Anuas air sin, tugann comhlachtaí eile, ar nós Oifig an Ard-Reachtaire Cuntas agus Ciste agus Oifig an Ombudsman faoi imscrúduithe.

Fiosrúcháin pharlaiminteacha

córas speisialaithe coistí ag an Oireachtas a thugann comhairle ar réimse fairsing gnó reachtaíochta, shóisialta, eacnamaíoch agus airgeadais. Ar bhonn leanúnach, foilsíonn coistí tuarascálacha agus torthaí a gcuid imscrúduithe. Cuireadh roinnt imscrúduithe de chuid an Oireachtais ar bun, ar nós an imscrúdaithe Pharlaimintigh ar D.I.R.T. i 1999, ach go ginearálta, cuireadh agóidí dlíthiúla ar bun ina gcoinne.

Forálann An tAcht um Thithe an Oireachtais (Fiosrúcháin, Pribhléidí agus Nósanna Imeachta), 2013, a tháinig i bhfeidhm i Meán Fómhair 2013, d’fhiosrúcháin a chur ar bun ag an Oireachtas ar shaincheisteanna lena mbaineann tábhacht phoiblí. Féadfaidh na fiosrúcháin a bheith bainteach le córais, cleachtais, nósanna imeachta, beartais agus beartas a chur i bhfeidhm, agus éifeachtacht na gcóras reachtaíochta agus rialála.

Ní féidir leis na fiosrúcháin sin aon chinntí a dhéanamh a imríonn drochthionchar ar dhea-cháil duine:

  • Nach comhalta den Dáil nó den Seanad iad, nó
  • Nach sealbhóir oifige iad, nó
  • Nach duine iad atá cuntasach go díreach don Oireachtas

Dhiúltaigh muintir na tíre leasú beartaithe Bunreachtúil chun na cumhachtaí sin a bhronnadh ar an Oireachtas in 2011.

I Samhain 2014, bunaíodh Coiste Fiosrúcháin ar an nGéarchéim Bhaincéireachta faoi 2013. Is é cuspóir an Fhiosrúcháin chun fiosrúchán a dhéanamh ar na cúiseanna a raibh Éire thíos le géarchéim chórasach bhaincéireachta.

Fiosrúcháin reachtúla agus neamhreachtúla

Ní chuirtear gach fiosrúchán ar bun ar bhonn reachtúil. In 2000, bhunaigh an tAire Sláinte agus Leanaí Fiosrúchán ar Scrúdú Iarbháis Dunne agus in 2012, coimisiúnaíodh tuarascáil ón Ollamh Walsh, taighdeoir neamhspleách, ar chleachtas simfiseatóime in Éirinn.

Amanna, is féidir réamhfhiosrúchán a chur ar bun chun obair níos fusa a dhéanamh d’obair an phríomhfhiosrúcháin. Bunaíodh an Coimisiún chun Mí-Úsáid Leanaí a Fhiosrú i dtosach báire ar bhonn riaracháin i 1999 sular bunaíodh é ar bhonn reachtúil in 2000 faoin Acht um Choimisiún chun Drochúsáid Leanaí a Fhiosrú, 2000.

Tá fáil ar bhreis faisnéise ar fhiosrúcháin agus ar imscrúduithe ó Pháipéar Comhairliúcháin um Fhiosrúcháin Phoiblí (pdf) 2003 an Choimisiúin um Athchóiriú an Dlí.

Cúiteamh

Ag leanúint ó fhiosrúchán, is minic gur bunaíodh binse nó scéim cúitimh chun íospartaigh na heachtra nó an iompair a bhí ina n-ábhar imscrúdaithe ag an bhfiosrúchán a chúiteamh. Seo a leanas samplaí de na scéimeanna cúitimh sin:

  • Bunaíodh an Binse Cúitimh Heipitítis i 1995. Soláthraíonn sé cúiteamh dóibh siúd atá galraithe le Heipitíteas C nó le SEIF mar thoradh ar Ghlóbailin Imhdíonachta Dhaonna Frith-D a úsáid nó mar thoradh go ndearnadh fuilaistriú ort nó gur tugadh táirge fola duit laistigh den Stát.
  • Bunaíodh an Bord Sásamh d’Institiúidí Cónaithe in 2002. Bunaíodh é chun cúiteamh a thabhairt dóibh siúd ar baineadh mí-úsáid astu nuair a bhídís ina leanaí, fad a bhí cónaí orthu i scoileanna saothair, scoileanna ceartúcháin nó in institiúidí eile faoi réir rialáil nó imscrúdú an Stáit.
  • Bunaíodh Caranua in 2013 faoin Acht um an gCiste Reachtúil Foras Cónaithe, 2012 chun cabhrú leo siúd a bhí thíos le mí-úsáid in institiúidí cónaithe agus a bhain réitigh amach tríd an mBord Sásamh d’Institiúidí Cónaithe nó trí na cúirteanna.
  • Bunaíodh an Scéim Íocaíochta Simfiseatóime in 2014 chun íocaíochtaí ex-gratia a sholáthar do mhná a thug faoi shimfiseatóime mháinliachta nó faoi phúbatóime in aon ospidéal sa Stát idir 1940 agus 1990.
Page edited: 12 November 2015