Athbhreithniú Breithiúnach ar Chinntí Poiblí

Réamhrá

Tá ag an Ard-Chúirt cumhacht nó “dlínse" ar a dtugtar "athbhreithniú breithiúnach". Is éard is athbhreithniú breithiúnach ann ná an bealach atá ag an Ard-Chúirt chun maoirsiú a dhéanamh ar na híoschúirteanna, binsí agus ar chomhlachtaí riaracháin eile lena chinntiú go ndéanann siad a gcinntí i gceart agus i gcomhréir leis an dlí. Baineann athbhreithniú breithiúnach go bunúsach leis an bpróiseas déanta cinntí seachas le substaint an chinnidh. Tá scóip theoranta ann, áfach, chun athbhreithniú a dhéanamh ar shubstaint chinnidh chomh maith. Tá athbhreithniú breithiúnach roinnte idir dhá phríomhchatagóir:

  • Athbhreithniú breithiúnach comhghnásach: Tá an nós imeachta a rialaíonn athbhreithniú breithiúnach comhghnásach le sonrú in Ord 84 de Rialacha na nUaschúirteanna.
  • Athbhreithniú breithiúnach reachtúil: Scéimeanna reachtúla sainiúla um athbhreithniú breithiúnach a bhaineann le limistéir ar leith de chinntí poiblí a dhéanamh a roghnaigh an tOireachtas do scéimeanna sainiúla mar gheall ar na buarthaí beartais lena mbaineann. Cuimsíonn reachtaíocht a bhaineann go sonrach leis an limistéar sin scéimeanna reachtúla agus an nós imeachta atá i gceist. Baineann scéimeanna reachtúla le limistéir ar nós tearmainn, rialú truaillithe, pleanáil agus táthcheangal cuideachtaí.

Athbhreithniú Breithiúnach ar Chinntí Poiblí

Féadfaidh an Ard-Chúirt athbhreithniú breithiúnach a dhéanamh ar chinntí poiblí a dhéanann comhlachtaí riaracháin agus na híoschúirteanna. In athbhreithniú breithiúnach, is gnách nach bpléann an chúirt le fiúntas an chinnidh ach le dlíthiúlacht an phróisis déanta cinntí, is é sin, conas a rinneadh an cinneadh agus cothroime an chinnidh.

Áirítear le roinnt samplaí de chinntí poiblí:

  • Cinntí na gCúirteanna Dúiche agus Cuarda
  • Breithiúnais ionchoisne
  • Cinntí binsí
  • Asbhaintí ó phinsin airm
  • Comhalta d’óglaigh na hÉireann a dhíscaoileadh
  • Dícháiliú chun íocaíochtaí leasa shóisialaigh a fháil
  • Pas Éireannach, teastas pósta, nó víosa a dhiúltú
  • Cinntí chun iarrthóirí tearmainn a dhíbirt ón tír
  • Cinntí an Bhoird Phleanála maidir le cead pleanála
  • Cinntí ó chomhlachtaí Rialtais óna dteastaíonn Measúnú ar an Tionchair ar an gComhshaol agus/nó Ceadúnas um Chosc agus Rialú Comhtháite ar Thruailliú (IPPC).
  • Cinntí an Bhoird um Chúnamh Dlíthiúil agus Dhlí-Chumann na hÉireann.
  • Cinntí comhlacht poiblí riaracháin lena mbaineann an comhshaol.

Is iad na bunphrionsabail a bhaineann le cinntí poiblí a dhéanamh:

  • Ní mór go mbeidh an t-údarás ag an té a dhéanann an cinneadh chun an cinneadh a dhéanamh a dhéanann difear duit. Má tá an t-údarás ag an té a dhéanann an cinneadh chun an cinneadh a dhéanamh, ní mór nach sáraíonn sé teorainneacha a (h)údaráis.
  • Tá tú i dteideal nósanna imeachta cothroma a fháil maidir le conas a dhéantar an cinneadh. Ciallaíonn seo nár cheart don té a dhéanann an cinneadh bheith claonta agus nach mór don té a dhéanann an cinneadh éisteacht chóir a thabhairt duit.
  • Ní mór deis leordhóthanach a thabhairt duit chun do chás a chur i láthair. Ní mór duit bheith curtha ar an eolas faoin ábhar agus ní mór go dtugtar deis duit chun do thuairim a chur in iúl ar an ábhar atá á chur chun cinn ag an taobh eile.
  • Ní mór don té a dhéanann an cinneadh gach ceanglas dlíthiúil a chomhlíonadh a rialaíonn an cinneadh agus déanamh an chinnidh.

Mura bhfuil an t-údarás ag an té a dhéanann an cinneadh nó mura dtugann siad nós imeachta cothrom duit, féadfaidh tú imeachtaí um athbhreithniú breithiúnach a thabhairt a fhad leis an Ard-Chúirt chun cur in aghaidh an chinnidh. Ní mór duit a léiriú go bhfuil “leas leordhóthanach” agat sna himeachtaí, is é sin, go ndearna an cinneadh a bhfuil tú ag cur ina aghaidh difear duit ar bhealach áirithe. Ní mór duit a léiriú, chomh maith, go bhfuil cás inargóinte agat, is é sin, go bhfuil bunús le do chás.

Scrúdóidh an Ard-Chúirt an cinneadh agus conas a rinneadh é agus déanfaidh siad an cinneadh faoi cibé acu an raibh nó nach raibh sé neamhbhunreachtúil nó mídhleathach. Féadfaidh an Ard-Chúirt, ina dhiaidh sin, an cinneadh a chur ar neamhní nó a chealú – trí ordú ar a dtugtar certiorari a eisiúint. Ina theannta sin, féadfaidh an Ard-Chúirt cinnteoir a ordú, ar a bhfuil an dualgas chun cinneadh a dhéanamh ach ar theip air/uirthi nó ar dhiúltaigh sé/sí chun amhlaidh a dhéanamh, chun an cinneadh féin a dhéanamh – tugtar ordú mandamus air seo. Ina theannta sin, féadtar ordú toirmisc a dheonú faoi na cúinsí cuí – i.e. ordú a leagann cosc ar dhéantóir cinnidh ó chinneadh a dhéanamh. Áirítear le horduithe eile ar a bhfuil fáil, dearbhuithe, foláirimh de chineál eatramhach, idirbhreitheach nó buan, nó dámhachtain damáistí.

Nós Imeachta um Athbhreithniú Breithiúnach

Baineann Athbhreithniú Breithiúnach go príomha le dlíthiúlacht nós imeachta an chinnidh ach ní fhorálann sé d’athbhreithniú fhiúntais an chinnidh. Féadtar cinneadh comhlacht riaracháin a chur ar leataobh ar an mbonn go bhfuil sé míréasúnta nó neamhréasúnach nó go bhféadfadh sé bheith díréireach.

Tá an nós imeachta um athbhreithniú breithiúnach comhghnásach á rialú ag Ord 84 de Rialacha na nUaschúirteanna.

An Chéim Cheada

Baineann “an chéim cheada” éigeantach leis an gcéad chéim sa nós imeachta um athbhreithniú breithiúnach. Ag an gcéim seo, ní mór iarratas a dhéanamh, i dtosach báire, ar chead chun imeachtaí um athbhreithniú breithiúnach a thabhairt chun na cúirte. Úsáidtear an chéim cheada chun éilimh a shainaithint agus a scagadh, ag luathchéim, a d’fhéadfadh bheith amhrasach nó gan fhiúntas. Ag an gcéim cheada, ní mór duit a léiriú go bhfuil “leas leordhóthanach" agat san ábhar. I bhfriotal eile, ní mór duit a léiriú go ndéanann an cinneadh a bhfuil tú ag cur ina aghaidh difear duit ar bhealach áirithe. Féadfaidh scéimeanna speisialaithe reachtúla le haghaidh athbhreithniú breithiúnach a fhorordú cé ar féidir leo iarratas a dhéanamh ar chead. Ní mór duit a léiriú go bhfuil cás inargóinte agat agus go bhfuil bunús le do chás, agus gur dócha go réasúnta go n-éireoidh leis.

Ta an t-iarratas ar an gcúirt bunaithe ar ráiteas bunús. Ba cheart go leagfar amach sa ráiteas seo na cúiseanna lena lorgaítear athbhreithniú breithiúnach. Ba cheart go ngabhfaidh mionnscríbhinn leis.

Má thugtar cead chun leanúint ar aghaidh, féadfaidh an t-iarratasóir na himeachtaí um athbhreithniú breithiúnach a thabhairt leo. Ba cheart fógra tairisceana a réiteach agus, mar aon leis an ordú cúirte a thugann cead chun leanúint leis an athbhreithniú breithiúnach agus ba cheart an ráiteas bunús agus an mhionnscríbhinn a réitíodh don chéim ní ba luaithe a sholáthar do gach duine ar a mbíonn tionchar díreach ag an iarratas.

Ráiteas Freasúra

Ní mór d’fhreagróir ar mian leis/léi cur in aghaidh iarratais ar athbhreithniú breithiúnach, Ráiteas Freasúra a chomhdú, agus féadfaidh siad mionnscríbhinn freagartha a chomhdú ina gcuirtear in aghaidh na bhfíricí a leagann an t-iarratasóir amach. A luaithe a chuirtear deireadh leis na himeachtaí, gabhann an t-ábhar ar aghaidh chun éisteachta.

Páirtithe fógra

Ba cheart fógra a thabhairt d’aon duine a bhféadfadh imeachtaí an athbhreithnithe bhreithiúnaigh agus an breithiúnas difear a dhéanamh dóibh nó féadfaidh siad iarratas a dhéanamh go n-éistfear leo mar pháirtí fógra. Mar shampla, sa chás go gcuireann duine in aghaidh cead pleanála a dheonaigh an Bord Pleanála (an freagróir), bheadh teidlíocht ag an iarratasóir ar an gcead pleanála, chomh maith, go n-éistfí leis/léi sna himeachtaí mar pháirtí fógra mar gheall go mbeidh tionchar ag na himeachtaí ar a (h)iarratas pleanála.

Teorainneacha Ama

Déanann Ordú 84, Riail 21(1) de Rialacha na Cúirte Uachtaraí, foráil go ndéanfar iarratas ar chead chun iarratas a dhéanamh ar athbhreithniú breithiúnach laistigh de 3 mhí ón dáta a tháinig na bunúis don iarratas chun solais.

Sa chás gurb é ordú certiorari an faoiseamh a lorgaítear maidir le haon bhreithiúnas, ordú, ciontú nó imeacht eile, glacfar leis gurb ionann a bheidh an dáta a tháinig na bunúis chun solais don iarratas den chéad uair agus dáta an bhreithiúnais, an ordaithe, an chiontaithe nó an imeachta sin.

Forálann Ordú 84, Riail 21(3), áfach, síneadh ama d’iarratas ar athbhreithniú breithiúnach ach ní shínfidh an Chúirt an tréimhse sin ach amháin má bhíonn siad sásta maidir leis an méid a leanas:

  • Tá údar maith agus leordhóthanach ann chun amhlaidh a dhéanamh, agus
  • Cibé acu go raibh na cúinsí as ar eascair an teip chun an t-iarratas ar chead a dhéanamh laistigh de thréimhse thrí mhí:

    (i) lasmuigh de smacht, nó

    (ii) nach bhféadfadh an t-iarratasóir coinne bheith aige/aici leis an síneadh sin.

Thairis sin, forálann Ordú 84, Riail 21(4), chomh maith, go bhféadfaidh an Chúirt aird a bheith ar an tionchar ag a bhféadfadh síneadh na tréimhse bheith ar fhreagróir nó ar thríú páirtí, agus breithniú á dhéanamh ar cibé acu arb ann nó nach ann do chúis leordhóthanach chun síneadh ama a dheonú.

Forálann Ordú 84, Riail 21(5) go ndéanfar iarratas bunaithe ar mhionnscríbhinn arna mionnú ag an iarratasóir nó thar ceann an iarratasóra ina leagfar amach na cúiseanna lenar theip an t-iarratasóir chun an t-iarratas a dhéanamh ar chead laistigh den tréimhse thrí mhí agus a fhíoróidh aon fhíricí ar a mbraitear chun tacú leis na cúiseanna siúd.

Scéimeanna reachtúla

Cuireann scéimeanna um athbhreithniú breithiúnach reachtúil le hOrdú 84 de Rialacha na nUaschúirteanna lena rialacha féin sonracha nós imeachta. Déanann na scéimeanna reachtúla seo an fháil atá ar athbhreithniú a laghdú trína leithéid de ghnéithe, mar gheall go bhfuil:

  • Teorainneacha ama ar iarratas ar chead níos giorra
  • Ceanglais chun an té a rinne an cinneadh a chur ar an eolas faoin iarratas ar chead
  • Tairseacha níos airde arna bhfeidhmiú ag an Ard-Chúirt nuair a bhíonn breithniú á dhéanamh ar cibé acu an gceadófar nó nach gceadófar cead, mar shampla, bunúis shuntasacha seachas cás inargóinte.

Tá fáil ar shamplaí de scéimeanna reachtúla inár gcáipéis: Judicial review in planning and environmental matters.

Conas iarratas a dhéanamh

Más mian leat tús a chur le himeachtaí um athbhreithniú breithiúnach, b’fhéidir gur mian leat teagmháil a dhéanamh le haturnae a thabharfaidh faisnéis d'abhcóide chun na páipéir a dhréachtú don chás. Ina theannta sin, is féidir leat ionadaíocht a dhéanamh duit féin más mian leat do chostais dlí a choimeád íseal.

Costais

Ní ann d’aon ráta seasta muirear le haghaidh táillí dlí, agus mar sin, ba cheart duit roinnt meastacháin a fháil sula ndéanann tú cinneadh ar ionadaíocht dhlíthiúil. Ní mór do d’aturnae comhairle a chur ort i scríbhinn faoi na táillí a ghearrfar ort dá s(h)eirbhísí. Murar féidir suim chríochnaitheach a thabhairt duit, ní mór dó/di suim a mheas nó ar a laghad, an bonn ar a ríomhfar muirir nó táillí.

Tá eolas maidir le costais i gcásanna athbhreithnithe bhreithiúnaigh ar chinntí lena mbaineann ábhair áirithe chomhshaoil ar fáil inár gcáipéis: Athbhreithniú breithiúnach i bpleanáil agus in ábhair chomhshaoil. Féach courts.ie ar fhaisnéis maidir le táillí cúirte iníoctha.

Page edited: 28 August 2015