An Chairt um Chearta Bunúsacha

Réamhrá

Tugtar liosta de na cearta sibhialta, polaitiúla, sóisialta agus geilleagracha ar Chairt an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha a aithníonn an tAontas Eorpach (AE). Tá liosta díobh seo faoi na teidil a leanas: Dínit, Saoirse, Comhionannas, Dlúthpháirtíocht, Cearta Saoránach, agus Ceartas agus tá prionsabail shonracha ann a bhaineann le grúpaí sonracha, ar nós daoine scothaosta, leanaí agus daoine atá faoi mhíchumas. Eascraíonn na cearta seo ó roinnt foinsí, lena n-áirítear dlí reatha an AE, Cairteacha Sóisialta an AE agus Comhairle na hEorpa, an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine agus traidisiúin bhunreachtúla na mballstát.

Dhaingnigh gach ballstát an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine. Ceadaíonn Conradh Liospóin don AE, é féin, aontú don Choinbhinsiún sin.

Bronnann Conradh Liospóin an fiúntas céanna dlíthiúil ar an gCairt a bhronntar ar na príomhchonarthaí. Baineann an Chairt le hinstitiúidí an AE agus leis na ballstáit nuair a bhíonn dlí an AE á chur i bhfeidhm acu. Ní sháraíonn an Chairt cur i bhfeidhm dhlí an AE agus ní bhronnann sé aon limistéar nua inniúlachta ar an AE.

Ábhair na Cairte

Is iad seo a leanas na príomhchearta a leagtar amach sa Chairt:

Dínit

Cuimsíonn an teideal seo dínit dhaonna, an ceart chun beatha, an ceart chun iomláine an duine, toirmeasc a chur ar chéasadh agus ar chaitheamh mídhaonna nó íde nó pionós, agus toirmeasc a chur ar sclábhaíocht agus ar shaothar éigeantach.

Saoirse

Áirítear leis an teideal seo an ceart chun saoirse agus slándála; meas a léiriú ar an saol príobháideach agus ar shaol an teaghlaigh; sonraí pearsanta a chosaint; an ceart chun pósta agus chun leanaí a thabhairt ar an saol; saoirse smaointeoireachta, coinsiasa agus reiligiúin; saoirse chun nochta agus faisnéise; saoirse chun tionóil agus comhlachais; saoirse na n-ealaíon agus na n-eolaíochtaí; an ceart chun oideachas a fháil; saoirse chun gairm bheatha a roghnú agus an ceart chun oibriú; saoirse chun tabhairt faoi ghnó; an ceart chun réadmhaoine; an ceart chun tearmainn; agus an cearta chun cosanta i gcás bainte, díbeartha nó eiseachadta.

Comhionannas

Cuimsíonn an teideal seo comhionannas os comhair an dlí; neamh-idirdhealú; éagsúlacht chultúrtha, reiligiúnach agus theangeolaíoch; comhionannas idir mná agus fir; cearta an linbh; cearta daoine scothaosta; comhtháthú daoine atá faoi mhíchumas.

Dlúthpháirtíocht

Cuimsíonn an teideal seo ceart oibrithe chun faisnéis a fháil agus chun dul i mbun comhairliúcháin laistigh den ghealltanas; an ceart chun margáil agus gníomhaíocht a dhéanamh; an ceart chun seirbhísí socrúcháin a rochtain; an ceart chun cosanta i gcás dífhostú gan údar; coinníollacha cothroma agus cearta oibre; toirmeasc a chur ar shaothar leanaí agus daoine óga a chosaint ag an obair; saol na gairme agus an teaghlaigh; slándáil shóisialta agus cúnamh sóisialta; cúram sláinte; rochtain ar sheirbhísí lena mbaineann leas ginearálta geilleagrach; cosaint comhshaoil; agus cosaint tomhaltóirí.

Cearta saoránach

Cuimsíonn an teideal seo an ceart chun vóta a chaitheamh agus chun seasamh a dhéanamh mar iarrthóir sna toghcháin le Parlaimint na hEorpa; an ceart chun vóta a chaitheamh agus chun seasamh a dhéanamh mar iarrthóir sna toghcháin áitiúla; an ceart chun dea-riaracháin; ceart rochtana ar cháipéisí; Ombudsman na hEorpa; an ceart chun achainí a dhéanamh i leith Pharlaimint na hEorpa; saoirse ghluaiseachta agus chónaithe; agus cosaint taidhleoireachta agus consalachta.

Ceartas

Cuimsíonn an teideal seo na cearta chun réiteach éifeachtach a bhaint amach agus chun triail chóir a fháil; toimhde na neamhchiontachta agus an ceart chun cosanta; prionsabail na dlíthiúlachta agus comhréireacht cionta coiriúla agus pionós; agus an ceart nach ndéantar thú a thriail nó nach ngearrtar pionós ort faoi dhó in imeachtaí coiriúla don chion céanna coiriúil.

Tuilleadh eolais

Tá fáil ar thuilleadh faisnéise ar an gCairt ar a láithreán gréasáin an Choimisiúin Eorpaigh.

Page edited: 6 February 2014