Do phost a chailliúint - teidlíochtaí

Réamhrá

bhriseadh thú as do phost nó má d’fhágadh iomarcach thú, d’fhéadfá teidlíochtaí áirithe a bheith agat lena n-áirítear fógra agus pá le haghaidh saoire bhliantúil atá tuilte agat ach nár ghlac tú.

Seo seicliosta cibé nach mór d’fhostóir a thabhairt duit nuair a fhágann tú obair:

  • P45 – ráiteas do phá agus asbhaintí – féach ‘P45’ thíos
  • Pá a ndlitear duit as aon obair curtha i gcrích agat – féach ‘Pá’ thíos
  • Pádhuille a thaispeánann an pá comhlán agus sonraí gach asbhaint
  • Pá le haghaidh saoire bhliantúil atá tuilte agat ach nár ghlac tú – féach ‘Pá saoire’ thíos
  • Pá in áit fhógra scoir mura n-oibríonn tú ar feadh na tréimhse fógra scoir – féach ‘Fógra scoir’ thíos
  • Faisnéis maidir le cad a tharlaíonn do do phinsean má bhaineann sé leat

P45

Má fhágann tú d'fhostaíocht caithfidh d'fhostóir P45 a thabhairt duit. Seo ráiteas ar do phá agus ar an gcáin, Muirir Sóisialta Uilíoch agus ÁSPC asbhainte ag d'fhostóir go dtí sin. Is doiciméad an-tábhachtach atá ann agus tá sé ag teastáil:

  • Má tá tú ag tosú poist nua – le tabhairt do d'fhostóir nua chun íocaíocht ar cháin éigeandála a sheachaint
  • Má tá tú dífhostaithe – chun aisíoc cánach a éileamh, chun sochair leasa shóisialta a éileamh

Is ionann an dáta ar do P45 agus an dáta a fágann tú do phost go fisiciúil. Chun críocha cánach agus leasa shóisialaigh tá deireadh tagtha le d’fhostaíocht. Faoin dlí fostaíochta, d’fhéadfadh dáta foirceannta d’fhostaíochta a bheith difriúil – féach ‘Íocaíocht in ionad fógra’ thíos.

Mura dtugann d'fhostóir P45 duit ba chóir duit é a iarraidh - féach 'Conas iarratas a dhéanamh' thíos.

Fógra scoir

D'fhéadfadh sé go mbeadh tú i dteideal fógra scoir má tá tú le bheith ligthe ag imeacht ó do phost. Tugtar fógra duit go mbeidh deireadh ag teacht le do chuid fostaíochta agus dáta luath go maith ina dhiaidh sin luaite leis. Braitheann fad an fhógra scoir ar do chonradh fostaíochta ar an gcéad dul síos. Sa bhreis ar sin tá tréimhse faoi leith leagtha síos sa dlí nach mór a thabhairt ar a laghad mar fhógra. D'fhéadfadh sé go mbeadh tréimhse níos faide ná an bunthréimhse reachtúil luaite i do chonradh fostaíochta ach ní féidir leis a bheith níos giorra. Tugtar na hAchtanna um Fhógra Íosta agus Téarmaí Fostaíochta 1973–2005 ar na dlíthe a thugann an ceart fógra scoir a fháil do fhostaithe.

Ní mór duit a bheith ag obair don fhostóir ar feadh 13 seachtain ar a laghad le bheith i dteideal an bhunthréimhse reachtúil fógra scoir a fháil.

Tréimhse íosta do fhógra scoir

Braitheann an tréimhse ama dleathúil le fógra scoir a thabhairt duit ar an méid ama atá caite agat ag obair don fhostóir.

Fad seirbhíse Bunthréimse Fhógra Scoir
13 seachtain go 2 Bhliain Seachtain
2 Bhliain go 5 Bhliain 2 sheachtain
5 Bhliain go 10 mBliana 4 sheachtain
10 mBliana go 15 Bliana 6 seachtain
15 Bliana nó níos mó

8 seachtain

Cé gur féidir teidlíocht a bheith agat de thoradh do chonradh fostaíochta go dtabharfaí fógra níos faide duit ná na híosthréimhsí thuas, má tá foráil ann go dtabharfar fógra níos giorra ná sin duit níl sé sin bailí. Is éard a chiallaíonn sé sin ná go bhféadfaidh do chonradh fostaíochta a shocrú go dtabharfar fógra níos faide duit ná mar atá leagtha síos sa dlí, ní féidir fógra níos giorra a thabhairt duit, fiú má deir sé é i do chonradh.

Pá in áit fhógra scoir

D'fhéadfadh sé go mbeadh ort oibriú ar feadh na tréimhse ina bhfuil fógra scoir tugtha duit nó d'fhéadfadh sé go mbeifeá sásta íocaíocht a fháil in áit fhógra scoir, má ofráiltear é sin duit. Má fhaigheann tú íoctha in áit fhógra scoir ciallaíonn sin nach mbeidh ort oibriú sa tréimhse idir an fógra scoir a fháil agus deireadh a theacht le do chuid fostaíochta. Ach gheobhaidh tú an méid céanna tuarastail agus dá mbeadh faighte agat dá mbeifeá tar éis na tréimhse sin a oibriú. Ní mheastar an íocaíocht seo mar phá nó tuarastal ach mar chúiteamh nuair a chailltear fostaíocht. Ciallaíonn sé go mbeadh sé díolmhaithe ó cháin agus MSU (ní íocfá IMAT uirthi). Áfach má sholáthraíonn do chonradh fostaíochta íocaíocht don chineál seo nuair críochnóidh an chonradh nó má oibríonn tú ar feadh na tréimhse fógra, gearrtar cáin agus ÍMAT sa ghnáthbealach).

Má fhaigheann tú íocaíocht in áit fhógra scoir, meastar gur dífhostaithe agus ag fáil d'obair thú ar feadh na tréimhse seo. Ciallaíonn sé gur féidir leat íocaíocht cuardaitheora poist a éileamh. Ní féidir leat éileamh íocaíocht cuardaitheora poist le haghaidh aon lá ina bhfuil tú ag fáil saoire pá (féach thíos).

Má tá tú ag glacadh le híocaíocht in ionad fógra, is ionann an dáta ar do P45 agus an dáta a d’fhág tú do phost go fisiciúil. Chun críocha cánach agus leasa shóisialaigh tá deireadh tagtha le d’fhostaíocht. Ceadaíonn sin duit sochair leasa shóisialaigh a éileamh. Ní cruthúnas é do P45 ar dháta foirceannta do fhostaíocha chun críocha dhlí na fostaíochta áfach. Faoi alt 7 den Acht um Fhógra Íosta agus Téarmaí Fostaíochta 1973, má ghlacann tú le híocaíocht in ionad fógra, is ionann dáta foirceannta d’fhostaíochta agus agus an dáta ar a rachfadh fógra (dá mbeadh sin tugtha) in éag.

Ba cheart duit a fháil íoctha mar is gnáth i rith na tréimhse fhógra scoir. Tá sé seo amhlaidh fiú má fhaigheann tú íoctha in áit oibriú sa tréimhse fhógra scoir.

Do cheart chun fógra a tharscaoileadh

Leagtar síos sa reachtaíocht fostaíochta go bhféadann fostaí a gceart chun fógra a tharscaoileadh má aontaíonn fostóir agus fostaí leis. Ina theannta sin, áit a n-aontaíonn an fostóir agus an fostaí, féadann an fostóir íocaíocht a thabhairt don fhostaí in áit fógra. Tá an ceart sin leagtha síos in Alt 7 den Acht um Fhógra Íosta agus Téarmaí Fostaíochta 1973.

Dífhostú gan fógra

Is féidir le do fhostóir deireadh a chur le do chuid fostaíochta ar chúis a bhaineann le mí-iompar tromchúiseach, ach is féidir leat achomharc a lorg ina choinne má cheapann tú nach raibh cúis mhaith ag an bhfostóir é sin a dhéanamh.

Má chailleann tú do phost tá cearta agus teidlíochtaí áirithe agat lena n-áirítear an ceart íocaíocht a fháil as aon obair curtha i gcrích agat. Mura bhfuil tú íoctha roimh dháta an dífhostaithe nó má tá roinnt pá dlite duit fós, tá tú i dteideal go dlíthiúil a bheith íoctha as do chuid oibre.

Pá saoire: Má tá deireadh ag teacht le do chuid fostaíochta, tá tú i dteideal pá a fháil mar íocaíocht le haghaidh saoire bhliantúil atá tuillte agat ach nár thóg tú. Ba chóir an pá seo a bheith cothrom leis an méid a d’íocfaí leat dá dtógfá an tsaoire bhliantúil. Is é an t-aon cás ina bhfuil sé dleathach fostaí a íoc in áit saoire bhliantúil a thabhairt dó nó di ná nuair atá deireadh á chur lena f(h)ostaíocht.

Saoire phoiblí: Má thagann deireadh le d’fhostaíocht sa tseachtain dar críoch lá roimh saoire phoiblí, agus má bhí tú ag obair le d’fhostóir i rith na 4 seachtaine roimhe sin, ba chóir go bhfaighfeá pá lae breise le haghaidh na saoire poiblí sin. Baineann sé seo le fostaithe páirtaimseartha a chruthaigh ceart don tsaoire phoiblí dóibh féin trí 40 uaire oibre a dhéanamh sna 5 seachtaine roimhe sin.

Conas iarratas a dhéanamh

Tá sé de dhualgas ar an bhfostóir fógra scoir cuí a thabhairt duit. Má bhíonn aon deacracht agat do theidlíocht fhógra a bhaint amach nó má tá aon díospóid faoi phá dlite duit, do phádhuille nó pá le haghaidh saoire bhliantúil is féidir do chás a chur chuig an gCoimisiún um Chaidreamh san Áit Oibre laistigh de 6 mhí. Caithfidh tú an fhoirm ghearáin ar líne a úsáid á fáil ar workplacerelations.ie. Is féidir síneadh ama 6 mhí eile a thabhairt duit ach ní dhéanfar é sin mura bhfuil cúinsí réasúnacha ann a chuir cosc ort an gearán a dhéanamh laistigh den gnáth-thréimhse ama.

Tá tuilleadh faisnéise ar fáil ón tSeirbhís Fhaisnéise agus Custaiméara an Choimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre - féach ‘Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas’ thíos.

Mura dtugtar P45 duit nuair a fhágann tú do phost ba chóir duit a iarraidh ar d’fhostóir ar dtús í a thabhairt duit. Ba chóir dul i dteagmháil le d’oifig chánach mura gcuireann an fostóir ar fáil é. Rachaidh na Coimisinéirí Ioncaim i dteagmháil le d’fhostóir agus gheobhaidh siad do P45 duit. Cuirfidh an Coimisinéirí Ioncaim teastas nua creidmheasa cánach chugat má tá tú ag obair i bpost nua chun nach mbeidh ort cáin éigeandála a íoc.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Coimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre

Seirbhíse Faisnéise agus Custaiméara
Bóthar Uí Bhriain
Ceatharlach
R93 W7W2

Uaireanta Oscailte:Luan go hAoine 9.30rn go 5in
Teil: (059) 917 8990
Lóghlao: 1890 80 80 90
Láithreán Gréasáin: https://www.workplacerelations.ie/en/

Page edited: 7 April 2016