Cearta fostaíochta oibrithe tí

Réamhrá

Tugtar oibrí tí ar dhuine a fhostaítear chun cúraimí éagsúla a chur i gcrích i dteach príobháideach. Is iondúil go dtéann na húinéirí tí féin i dteagmháil leo chun na cúraimí seo a leagan amach dóibh. Tá glantachán agus tíos mar shamplaí den chineál oibre a dhéanann oibrithe tí. D'fhéadfaí cúram leanaí, cúram do dhaoine scothaosta nó cúram do dhaoine le míchumas a leagan amach dóibh freisin. Is féidir le hoibrithe tí obair pháirtaimseartha nó lánaimseartha a dhéanamh, agus cónaíonn siad i dteach an fhostóra i gcásanna áirithe. Is rannóg faoi leith d'oibrithe tí iad cúntóirí cúraim agus cúntóirí baile. Tá bileog faoi na cearta fostaíochta oibrithe tí (pdf) ar fáil.

Is oibrithe imirceacha iad go leor de na hoibrithe tí a fhostaítear agus is iondúil nach as an Limistéar Eorpach Eacnamaíoch (LEE) iad. Is gá go mbeadh ceadanna fostaíochta ag na fostaithe seo chun obair a dhéanamh in Éirinn.

Cuireann an Cód Cleachtais um Dhaoine a Fhostaítear i dTithe Daoine Eile a Chosaint ar theidlíocht oibrithe tí na cearta agus cosaint fostaíochta atá ar fáil d' fhostaithe eile agus ar dhualgas fhostóir chun eolas a thabhairt do na fostaithe seo maidir leis a gcearta. I Iúil 2014, chinn an Rialtas an Coinbhinsiún maidir le hObair Chuibhiúil d’Oibrithe Tí na hEagraíochta Idirnáisiúnta Saothair a dhaingniú.

Má oibríonn tú i dteach duine éigin mar ghlantóir nó mar chúramóir anois agus arís, d'fhéadfadh nach bhfuil tú fostaithe mar oibrí tí - féach 'Cáin agus ÁSPC a íoc ar son oibrí tí' thíos. D'fhéadfá a bheith fostaithe ag gníomhaireacht (oibrí gníomhaireachta a bheadh ionat) nó d'fhéadfá a bheith féinfhostaithe. Is tusa atá freagrach as do cháin féin a íoc má tá tú féinfhostaithe, agus ní bhaineann reachtaíocht um chearta fostaíochta leat.

Cearta fostaíochta

Tá mórán na cearta fostaíochta céanna ag daoine a oibríonn i dtithe daoine eile agus atá ag oibrithe eile. Ní bhíonn fostóirí agus fostaithe i gcónaí go hiomlán ar an eolas i dtaobh na gceart seo, áfach.

An t-aon áit go bhfuil difríocht idir cearta oibrithe tí agus cearta oibrithe eile ná i dtaobh rochtain ar fhostaíocht. Tá sé neamhdhleathach leithcheal a dhéanamh ar fhostaithe ionchais agus iad á bhfostú (mar shampla, nuair a chuirtear faoi agallamh iad agus nuair a roghnaítear iad). Baineann eisceacht leis seo i gcás go mbeidh an post á chomhlíonadh i dteach duine éigin. Sa chás seo níl sé neamhdhleathach leithcheal a dhéanamh ar fhostaithe ionchais tí nuair a chuirtear faoi agallamh iad agus nuair a roghnaítear iad. D'fhéadfadh fostóirí a áiteamh go bhfuilid ag lorg mná chun aire a thabhairt do leanaí, mar shampla, agus ní bheadh leithcheal á dhéanamh acu de réir an dlí. Tugann reachtaíocht in aghaidh leithcheala cosaint iomlán don fhostaí chomh luath agus a ghlactar leis an bpost, áfach.

Conradh fostaíochta

Tá sé de cheart ag oibrithe tí conradh fostaíochta a fháil i scríbhinn, a shainíonn a dtéarmaí agus a gcoinníollacha fostaíochta. Caithfidh bheith cuimsithe lán-ainmneacha fostóir agus fostaí agus an teideal poist nó cineál oibre, an phá agus uaireanta. Níl sé ceadmhach na coinníollacha seo a athrú in éagmais aontú an fhostaithe.

Tuarastail agus cáin

Tá sé de cheart ag oibrithe tí an t-íosphá a thuilleamh agus duillín pá a fháil. Má oibríonn siad ar an Domhnach tá siad i dteideal pá bhreise nó am íoctha saor ó obair a fháil. Ba cheart d’oibrithe tí cáin, ÁSPC agus Muirear Sóisialta Uilíoch (MSU) a íoc ar an gcaoi chéanna le fostaithe eile. Tá an fhreagracht ar an bhfostóir an cháin seo a asbhaint ó phá an oibrí agus an ranníocaíocht fostóra ÁSPC thar do cheann a íoc – féach 'Cáin, MSU agus ÁSPC oibrí tí a íoc' thíos.

Asbhaintí ó phá

Má thugtar leaba agus lóistín d'fhostaithe mar chuid dá bhfostaíocht, féadfaidh fostóirí é seo a asbhaint óna bpá. Ní mór don asbhaint a bheith cóir agus réasúnach, agus a bheith sonraithe i gconradh fostaíochta, agus caithfear fógra scríofa a thabhairt don fhostaí i dtaobh na hasbhainte. Cuirtear na méideanna seo a leanas le haghaidh bia agus/nó leaba soláthartha ag an bhfostóir san áireamh agus an t-íosráta pá á ríomh:

Cothú agus iostas iomlán: €54.13 sa tseachtain nó €7.73 sa lá
Cothú amháin: €32.14 sa tseachtain nó €4.60 sa lá
Iostais amháin: €21.85 nó €3.14 sa lá

Ní mór d'asbhaintí ar chúiseanna eile, mar shampla, bristeacha nó caillteanas do fhostóir, critéir comhchosúil a shásamh. Caithfidh an conradh sonrú gur féidir na hasbhaintí seo a dhéanamh, caithfidh an asbhaint a bheith cóir agus caithfidh an fostóir fógra scríofa a thabhairt don fhostaí i dtaobh na hasbhainte.

Pá breoiteachta: Níl sé de cheart reachtúil (dlíthiúil) ag oibrithe pá breoiteachta a fháil ach ba chóir go sonródh a c(h)onradh (téarmaí agus coinníollacha fostaíochta) na gnáthaimh a leanfadh an fostaí dá mbeadh sé/sí neamhábalta ar obair a dhéanamh de bharr tinnis, mar aon leis na socruithe pá don tréimhse sin.

Uaireanta oibre

Is é 48 uair an chloig ar an meán in aghaidh na seachtaine an t-uasmhéid oibre gur féidir le fostaí a chomhlíonadh. Ní mór don fhostóir taifead a choimeád den líon uaireanta a fhostaítear an t-oibrí tí. Tá sé de cheart ag oibrithe tí 11 uair a chloig as a chéile a bheith saor acu gach 24 uair, mar aon le 24 uair saor in aghaidh na seachtaine ar an laghad. Chomh maith leis sin, tá sé de cheart acu sos 15 nóiméad a fháil tar éis 4 huaire go leith oibre agus sos 30 nóiméad a fháil tar éis 6 huaire a chloig oibre.

Dínit agus príobháideachas

Foráiltear sa Chód Cleachtais gur cheart don fhostóir meas a léiriú ar dhínit agus ar phríobháideachas an fhostaí. Más gá don fhostaí cónaí sa bhaile, ba cheart don fhostóir seomra príobháideach slán a sholáthar ina bhfuil leaba. Má tá ar fhostaithe seomra a roinnt, ba cheart comhaontú a dhéanamh air seo roimh ré. Ba cheart d’fhostaithe é a dhéanamh furasta do na fostaithe chun dul i mbun a ngníomhaíochtaí pearsanta lasmuigh d’am oibre na bhfostaithe.

Foráiltear sa Chód Cleachtais, chomh maith, nár cheart don fhostóir cáipéisí pearsanta an fhostaí a shiarchoinneáil, ar nós pas nó víosa, ná níor cheart cosc a chur ar an bhfostaí ó bheith mar chomhalta de cheardchumann.

Saoire bhliantúil agus saoirí phoiblí

Tá sé de cheart ag oibrithe lánaimseartha 4 sheachtain saoire le pá a fháil in aghaidh na bliana (is é seo an t-íosmhéid dleathach ach d'fhéadfaí níos mó a fháil). Tá sé de cheart acu 2 sheachtain saoire as a chéile a ghlacadh, chomh maith, agus íocaíocht a lorg ar an tréimhse seo roimh réidh. Tá 9 saoire phoiblí agus tá sé de cheart ag oibrithe tí íocaíocht a fháil ar na laethanta seo nó eile, lá saoire eile a fháil ina ionad nó lá saoire breise le pá a fháil. Má théann oibrí ar saoire ón mbaile lena f(h)ostóir, glactar leis gur obair atá i gceist leis seo agus tá an fostaí i dteideal pá iomlán a fháil don tréimhse seo.

Taifid fostaíochta

Tá ar fhostóirí taifid áirithe a choimeád maidir lena fhostaithe. Is amhlaidh atá seo lena thaispeáint go gcomhlíonann siad an reachtaíocht fostaíochta. Teastóidh rochtain ar na taifid seo ó chigirí an Údaráis Náisiúnta um Chearta Fostaíochta le linn imscrúdú. Féadfaidh tú teacht ar threoir maidir le conas a thugtar faoi imscrúduithe (pdf) ar workplacerelations.ie.

Dífhostú agus fógra

Tá oibrithe i dteideal íosmhéid fógra a fháil má bhristear iad as a bpoist. Tá cosaint ag oibrithe ó dhífhostú éagórach má tá siad ag obair dá bhfostóir le níos mó ná bliain. Tá cosaint acu ó dhífhostú éagórach agus iad ag obair le níos lú ná bliain más amhlaidh go mbaineann an dífhostú le gníomhaíocht áirithe, mar shampla, ballraíocht ceardchumainn, toircheas nó teidlíocht i leith an íosphá.

Conas iarratas a dhéanamh

Ba chóir duit gearáin faoi chearta fostaíochta agus comhionannais a sheoladh chuig na gCoimisiún um Chaidreamh san Áit Oibre. Caithfidh tú an fhoirm ghearáin ar líne a úsáid á fáil ar workplacerelations.ie.

Téann Comhar Ceardchumann na hÉireann (CCCÉ) i mbun feachtais chun oibrithe tí a chur ar an eolas i dtaobh a gceart agus is féidir leis faisnéis faoi cheardchumainn a sholáthair. Tá fáil ar leabhrán CCCÉ i dtaobh chearta na n-oibrithe tí (pdf). Is imircigh go leor de na hoibrithe tí agus tugann an tIonad um Chearta Imirceach Éire tacaíocht d'oibrithe imirceacha.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Coimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre

Seirbhíse Faisnéise agus Custaiméara
Bóthar Uí Bhriain
Ceatharlach
R93 W7W2
Éire

Uaireanta Oscailte:Luan go hAoine 9.30rn go 5in
Teil: (059) 917 8990
Lóghlao: 1890 80 80 90
Facs:(059) 917 8909
Láithreán Gréasáin: https://www.workplacerelations.ie/en/

Comhar Ceardchumann na hÉireann

31-32 Cearnóg Parnell
ZZZ
Ireland

Teil:(01) 8897777
Facs:(01) 8872012
Láithreán Gréasáin: http://www.ictu.ie/
R-phost: congress@ictu.ie

Ionad um Chearta Imirceach Éire

28 Sráid Sheoirse Mhóir Thuaidh
Baile Átha Cliath 1
Éire

Teil:(01) 889 7570
Facs:(01) 889 7579
Láithreán Gréasáin: http://www.mrci.ie
R-phost: info@mrci.ie

Cáin agus ÁSPC a íoc ar son oibrí tí i do theach féin

Ba cheart d’oibrithe tí cáin, ÁSPC agus MSU a íoc ar an gcaoi chéanna le fostaithe eile. Má tá duine fostaithe agat le hobair a dhéanamh sa teach amhail tíos nó cúram do leanaí nó do dhaoine scothaosta, agus má tá €40 nó níos mó á íoc agat leis/léi in aghaidh na seachtaine, ní mór duit clárú mar fhostóir leis na Coimisinéirí Ioncaim. Mar fhostóir, tá tú freagrach as ÍMAT (cáin), ÁSPC agus MSU a asbhaint ó phá d’fhostaí. Ní mór duit ranníocaíochtaí ÁSPC an fhostóra a íoc freisin ar son d’fhostaí leis an gCiste Árachais Shóisialaigh náisiúnta.

Le clárú mar fhostóir aonair le haghaidh ÍMAT agus ÁSPC, déanann tú é tríd an tseirbhís ar líne na gCoimisinéirí Ioncaim a úsáid. Ní féidir le daoine áirithe clárú ach amháin tríd foirm cláraithe cánach, TR1 (pdf) a líonadh agus tá tuilleadh faisnéise maidir leo ar fáil anseo. Gheobhaidh tú deimhniú go bhfuil tú cláraithe mar fhostóir mar aon le d’uimhir chláraithe fostóra le haghaidh ÍMAT. Gheobhaidh tú faisnéis freisin maidir leis an gcóras ÍMAT agus na nósanna imeachta a bhaineann leis.

Eolaí d’Fhostóirí maidir le ÍMAT ar fáil ar láithreán gréasáin na gCoimisinéirí Ioncaim, ina bhfuil rannáin ar fhostaithe nua, an cháin dhlite a ríomh agus ÁSPC. Ní mór duit duillín pá ina bhfuil sonraí ar an ÍMAT, ÁSPC agus MSU a asbhaineadh a thabhairt don fhostaí nuair a íocann tú iad.

Tuilleadh faisnéise

Is féidir cúnamh breise a fháil ach glaoch a chur ar an Aonad Faisnéise d’Fhostóirí agus Seirbhísí do Chustaiméirí, Teil: 1890 25 45 65. Tá Foirm TR1 le fáil ó oifig áitiúil na gCoimisinéirí Ioncaim.

Page edited: 9 March 2016