Cumhacht Aturnae

Réamhrá

Is deis dhlíthiúil í Cumhacht Aturnae in Éirinn a fhéadfaidh duine (an deontóir) a shocrú le linn a s(h)aoil nuair atá sláinte mhaith intinne aige/aice. Ceadaíonn sé do dhuine eile atá ainmnithe go speisialta (An tAturnae) beart a dhéanamh ar son an deontóra má bhíonn sé/sí as láthair, thar lear nó míchumasaithe de bharr breoiteachta. Is í an reachtaíocht ábhartha an tAcht um Chumhachtaí Aturnae,1996 agus na Rialacháin um Chumhachtaí Aturnae, 1996 (I.R. Uimh. 196/1996) arna leasú ag I.R. Uimh. 287/1996.

Soláthraíonn Cuid 7 den Acht Chinnteoireacht Cuidithe (Cumas) 2015 maidir le socruithe nua dóibh siúd ar mian leo a dhéanamh Cumhacht Bhuan Aturnae. Nuair a bhíonn an tAcht 2015 cuireadh tús, ní bheidh cruthaíodh aon Cumhacht Bhuan Aturnae nua faoin Acht 1996.

Má tá duine éigin in Éirinn faoi mhíchumas intinne (mar shampla, mar a gheall ar bhreoiteacht, mhíchumas nó ghalar forásach meathlúcháin), de ghnáth déantar a gcuid sócmhainní agus maoine go léir a chalcadh agus ní féidir le héinne eile úsáid a bhaint astu ach amháin má tá comhúinéireacht orthu nó má tá Cumhacht Aturnae ag duine éigin chun déileáil lena gcuid maoine nó airgid.

Tá Cumhacht Aturnae, sa chiall níos leithne, ar cheann de na socruithe dlí is féidir leat a dhéanamh le linn do shaoil, sa chás go dtagann míchumas ort nó nach mbeidh tú in ann déileáil le do ghnóthaí. Tá eolas chun tú a threorú i do chuid sainroghanna a thaifeadadh agus a chlárú i gcás éigeandála, tinneas tromchúiseach nó ar bhás ar fáil ag Thinkahead.ie, áit ar féidir leat a íoslódáil chomh maith Fhoirm Think Ahead. Léigh tuilleadh faoi shocruithe dlí i gcás duine atá míchumasaithe anseo.

Cineálacha Cumhachta Aturnae

Tá dhá chineál Cumhachta Aturnae ceadaithe faoi dhlí na hÉireann

  • Cumhacht Ghinearálta Aturnae; a chríochnaíonn nuair atá an deontóir míchumasaithe agus,
  • Cumhacht Bhuan Aturnae; a thagann i bhfeidhm sa chás go bhfuil an deontóir míchumasaithe.

Tagann deireadh leis an bpéire seo ar bhás an deontóra. D'fhéadfadh sé a bheith deacair a chruthú áfach go bhfuil an deontóir marbh, murar féidir teacht ar a c(h)orp, mar shampla i gcás báite. Chomh luath agus a fhaightear an corp nó a dhéantar fógra cúirte go nglactar leis go bhfuil an deontóir marbh (de ghnáth tar éis 7 mbliana) tagann deireadh leis an gCumhacht Aturnae (má bhí a leithéid ann) agus déileáiltear lena gcuid gnóthaí ar an ngnáthbhealach faoi uacht nó faoin dlí díthiomnachta

Cumhacht aturnae

D’fhéadfadh cumhacht aturnae bheith sonrach (teoranta do chuspóir ar leith, mar shampla, díol do thí agus tú gan a bheith i láthair) nó cumhacht aturnae ginearálta (a thugann an teidlíocht don aturnae nach mór gach rud a dhéanamh a d’fhéadfá féin a dhéanamh). Mar shampla, d’fhéadfadh sé ligean don aturnae dul i mbun réimse fairsing gníomhartha ar son an deontóra maidir le gnóthaí réadmhaoine, gnó agus airgeadais. Féadfaidh sé/sí íocaíochtaí a dhéanamh ó na cuntais shainithe, soláthar a dhéanamh do riachtanais aon duine sainithe, agus na bronntanais oiriúnacha a bhronnadh ar ghaolta nó ar chairde an deontóra.

Ní theastaíonn aturnae uait chun cumhacht ghinearálta aturnae a chruthú. Féadtar é a chruthú nuair a shíníonn tú féin é nó nuair a shínítear é le d’ordú i láthair finné. Moltar duit comhairle dlí a fháil, áfach, sula síníonn tú foirm a cheapann duine eile chun do ghnóthaí a bhainistiú. Féadfaidh tú aon duine a cheapadh is mian leat bheith mar d’aturnae.

Tugtar cineál cumhacht ghinearálta aturnae sa Tríú Sceideal den Acht um Chumhachtaí Aturnae, 1996 (pdf).

Cumhacht Bhuan Aturnae

Ceadaíonn Cumhacht Bhuan Aturnae don Aturnae chomh maith "cinneadh faoi chúram pearsanta" a dhéanamh ar son an deontóra nuair nach bhfuil sé/sí in ann cinneadh a dhéanamh é/í féin mar gheall ar chúinsí sláinte intinne. Agus cinneadh ar chúram pearsanta á dhéanamh, d'fhéadfadh go mbeadh cinneadh le déanamh ar cé leis agus cén áit a bheidh an deontóir ina c(h)ónaí, cé hiad na daoine a mbeidh agus nach mbeidh sé/sí in ann a fheiceáil agus cén traenáil nó athshlánú ar chóir dó/di a fháil. Más mian leis an deontóir, áfach, is féidir leis/léi ceann ar bith de na cumhachtaí seo a eisiamh nuair atá an Chumhacht Aturnae á socrú nó is féidir leis/léi coinníollacha agus srianta réasúnta a chur i bhfeidhm maidir le cumhachtaí an Aturnae.

Is féidir leat duine ar bith is mian leat a cheapadh mar Aturnae agat, lena n-áirítear cara, duine den teaghlach, comhghleacaí, páirtí homaighnéasach nó leispiach srl. Tá próiseas i bhfad níos casta i gceist má tá cumhacht bhuan aturnae á cur i gcrích.

Cumhacht bhuan aturnae a chur i gcrích

Aistríonn cumhacht bhuan aturnae riar maith cumhachtaí uaitse chuig duine eile agus mar sin, tá roinnt cosaintí dlíthiúla ann chun tú a chosaint ó mhí-úsáid. Tá an próiseas a bhaineann le cumhacht bhuan aturnae a chur i bhfeidhm casta agus tá gá le rannpháirtíocht aturnae agus dochtúra. Ní féidir leis an gcumhacht bhuan a theacht i bhfeidhm go dtí go bhfuil nósanna imeachta áirithe tugtha chun críche agus go bhfuil ról ginearálta maoirseachta ag na Cúirteanna maidir leis an gcumhacht a chur i bhfeidhm.

Caithfidh leagan amach áirithe a bheith ar an gcáipéis a chuireann an chumhacht i gcrích agus caithfidh na rudaí seo a leanas a bheith san áireamh ann:

  • ráiteas ón dochtúir ag cur in iúl ina t(h)uairim go raibh an cumas intinne agat ag an am a cuireadh an cháipéis le chéile toradh chruthú na cumhachta a thuiscint.
  • ráiteas uait ag dearbhú gur thuig tú toradh chruthú na cumhachta
  • ráiteas ó aturnae go bhfuil sé/sí sásta gur thuig tú toradh chruthú chumhacht aturnae
  • ráiteas ó aturnae ag dearbhú nach raibh tú ag feidhmiú faoi thionchar míchuí.

Ní mór ar a laghad beirt daoine a chur ar an eolas faoi CCA a dhéanamh, ní bheidh an t-aturnae ina measc. Ní mór go mbeidh duine de na páirtithe fógra do chéile nó do pháirtnéir sibhialta má chónaíonn siad leat. Murab infheidhme dó seo, ní mór go mbeidh do leanbh i measc do pháirtithe fógra. Murab infheidhme do cheachtar díobh, ní mór go mbeidh duine de na páirtithe fógra aon ghaol leat (is é sin, tuismitheoir, siblíneach, garmhac/gariníon, baintrí/baintreach fir/páirtnéir sibhialta linbh, neacht nó nia).

Cé nach féidir a cheapadh?

Is féidir cumhacht bhuan aturnae a thabhairt do dhaoine aonair nó do chorparáidí iontaobhais ach ní féidir í a thabhairt do na daoine seo a leanas:

  • daoine nach bhfuil 18 mbliana d'aois bainte amach acu
  • féimhigh
  • daoine a ciontaíodh i gcionta a bhain le calaois nó mí-ionracas
  • daoine atá dícháilithe faoi Achtanna na gCuideachtaí
  • duine aonair nó corparáid iontaobhais ar leo teach altranais ina bhfuil tú i do chónaí nó fostaí nó ionadaí an úinéara, ach amháin sa chás gur do chéile nó páirtnéir sibhialta, do pháiste, do dheartháir nó do dheirfiúr é/í

Clárú

Ní bheidh feidhm ag an CCA ach amháin tar éis dó bheith cláraithe. Áfach, a luaithe a dhéantar iarratas ar an CCA a chlárú, féadfaidh an t-aturnae dul i mbun gníomhaíochta faoi chumhachtaí an CCA chun tú féin a chaomhnú agus chun caillteanas ar d’eastát a chosc. Ina theannta sin, féadfaidh an t-aturnae dul i mbun gníomhaíochta chun iad féin agus daoine eile a chaomhnú, sa mhéid go gceadaítear amhlaidh a dhéanamh faoi Alt 6 (4) d’Acht 1996. Sa mhullach air sin, féadfaidh an t-aturnae aon chinntí faoi chúram pearsanta a dhéanamh a cheadaítear faoi na cumhachtaí nach féidir a iarchur go réasúnta nó go ndeimhnítear an t-iarratas ar chlárú.

Anuas air sin, faoi chúinsí áirithe, sula gcláraítear an CCA, féadtar iarratas a dhéanamh ar an gcúirt chun cumhachtaí CCA a fheidhmiú faoi Alt 12 den Act.

D’fhonn CCA a chlárú, déanann an t-aturnae amach anseo iarratas ar chlárú le Cláraitheoir na gCoimircí Cúirte, a luaithe nach ann d’aon údar lena gcreidiúint go bhfuil tú neamhabálta go meabhrach nó go bhfuil tú ag éirí neamhabálta go meabhrach. Ní mór go mbeidh ag an aturnae teastas leighis a dhearbhaíonn nach bhfuil tú ábalta do chuid gnóthaí a bhainistiú.

Ní mór don aturnae thú agus na páirtithe fógra a chur ar an eolas, cúig seachtaine sula ndéantar an t-iarratas seo, go bhfuil sé beartaithe aige/aici amhlaidh a dhéanamh. Laistigh de na cúig seachtaine, féadfaidh an deontóir nó páirtí fógra agóide a sheoladh ar cheann de na húdair a luaitear in Alt 10 (3) den Acht le Cláraitheoir na gCoimircí Cúirte.

Ról na hArd-Chúirte

Tá ról leathan maoirseoireachta ag an gcúirt maidir leis an gCumhacht Bhuan Aturnae. I measc rudaí eile, tá cumhacht ag an gcúirt treoracha a thabhairt maidir le bainistíocht agus riaradh do mhaoine. Féadfaidh an chúirt cúlghairm de chumhacht aturnae a dhaingniú má tá sí sásta go bhfuil an ábaltacht intinne agat chun é a chúlghairm. Is féidir leis an gcúirt cealú na cumhachta a ordú má tá sí sásta faoi na nithe seo a leanas:

  • go bhfuil cumas intinne agat agus gur cosúil gur mar sin a fhanfaidh tú
  • nach bhfuil an t-aturnae feiliúnach
  • gur baineadh leas as calaois nó brú míchuí ag cur ina luí ort an chumhacht a chruthú.

Scóip an údaráis atá ag Cumhacht Bhuan Aturnae

Féadfaidh an Chumhacht Bhuan Aturnae údarás ginearálta a thabhairt don aturnae aon rud dlíthiúil gur mian leis/ léi a dhéanamh nó féadfaidh sé an t-údarás a thabhairt dó/di gníomhachtaí faoi leith a dhéanamh ar do shon.

Is féidir leis an aturnae cinntí faoi do chúram pearsanta a dhéanamh -ní mór don aturnae iad a dhéanamh ar do leas is fearr, de réir an rud ba mhian leat a dhéanamh agus ní mór don aturnae dul i gcomhairle le do theaghlach agus cúramóirí agus na cinntí seo á ndéanamh aige. Meastar go bhfeidhmíonn an t-aturnae chun do bharrleasa má chreideann sé/sí go réasúnta go bhfuil a gcinneann sé/sí chun do bharrleasa.

Cinneadh a bhaineann le ceann nó níos mó de na nithe seo a leanas is ea cinneadh faoi chúram pearsanta:

  • cén áit agus cé leis a mbeidh tú i do chónaí
  • cé hiad na daoine a mbeidh agus nach mbeidh tú in ann a fheiceáil
  • cén traenáil agus athshlánú ar chóir duit a fháil
  • do bhia agus do chuid éadaí
  • cigireacht ar do cháipéisí pearsanta
  • tithíocht, liúntais leasa shóisialaigh agus sochair eile.

Níl cinntí faoi chúram sláinte san áireamh ar an liosta, cé go bhfuil sé deacair uaireanta idirdhealú a dhéanamh idir cinntí faoi chúram sláinte agus chúram pearsanta. Is cosúil, áfach nach bhfuil an chumhacht ag an aturnae cinneadh a dhéanamh ar cheart nó nár cheart don duine a bhfuil míchumas intinne air/uirthi dul faoi scian.

Cúlghairm cumhacht chomhsheasmhach aturnae

Féadfaidh an deontóir CCA a chúlghairm ag aon tráth sula ndéantar iarratas chun é a chlárú. A luaithe a cláraíodh an CCA, ní féidir leat é a chúlghairm, fiú má bhíonn tú, do thuras an ama, ábalta go meabhrach. Chun é a chúlghairm, bheadh ort iarratas a dhéanamh ar an gcúirt agus bheadh ar an gcúirt an chúlghairm a fhaomhadh.

Foirceannadh cumhacht chomhsheasmhach aturnae

Cuirtear deireadh le CCA ar bhás don deontóir. Is ann do chúinsí eile, áfach, faoina gcuirtear deireadh le héifeacht CCA. Mar shampla, sa chás gur céile nó páirtnéir sibhialta an t-aturnae, cuirtear deireadh leis an CCA:

  • Murab ann don phósadh/pháirtnéireacht shibhialta a thuilleadh mar gheall ar neamhniú, ar cholscaradh nó ar dhíscaoileadh
  • Deonaítear scaradh breithiúnach nó iontrálann an lánúin isteach i gcomhaontú scartha
  • Déantar ordú cosanta, urchoisc nó ordú dá mhacasamhail ar iarratas na céile/an pháirtnéara shibhialta

Cuirtear deireadh le CCA nuair a bhíonn an t-aturnae i measc na ndaoine a liostaítear thuas nach féidir cumhachtaí comhsheasmhacha a bhronnadh air/uirthi. Féadfaidh an chúirt ordú a dhéanamh a chuireann an CCA ar ceal, mar shampla, má dheimhnítear go bhfuil an t-aturnae neamhoiriúnach.

Clár na cumhachtaí aturnae buaine

Coinníonn an Oifig na gCoimircithe Cúirte clár na n-ionstraimí CCA atá cláraithe san oifig. Is féidir an clár a fheiceáil ag an bpobal saor in aisce. Tá táille €15 iníoctha más mian leat cóip de thaifead sa chlár a ghlacadh.

Cá háit a ndéanfaidh mé iarratas

Cláraitheoir Coimircí na gCúirteanna

Na Ceithre Cúirteanna
15/24 Phoenix Street North
Smithfield
Dublin 7
Ireland

Teil:+353 (0)1 888 6189
Láithreán Gréasáin: http://www.courts.ie/offices.nsf/6501643ba9c14a9680256e43003d68a4/98edaafe432f5bdd80256e45005861b5?OpenDocument

Page edited: 25 April 2016