Leanaí agus cearta in Éirinn

Sláinte, caidrimh agus cearta dlíthiúla

Seirbhísí sláinte

Tá raon seirbhísí ann atá ar fáil go sonrach do leanaí agus soláthraítear seirbhísí áirithe saor in aisce fiú amháin má bhíonn cárta leighis ag a dtuismitheoirí. Cuirtear na seirbhísí sin ar fáil go ginearálta mar chuid de: seirbhísí máithreachais agus leasa naíonáin, seirbhísí sláinte do leanaí réamhscoile agus seirbhísí sláinte scoile. Bíonn leanaí i dteideal seirbhísí vacsaínithe agus imdhíonachta saor in aisce.

Gnáthaimh mháinliachta

Go ginearálta, bíonn sé riachtanach toiliú tuismitheora a fháil do leanaí maidir le tástálacha agus gnáthaimh leighis agus mháinliachta agus chun vacsaíní agus ionacluithe a fháil. Faoin Acht um Chionta Neamh-Mharfacha in Aghaidh an Duine 1997, féadfaidh leanaí atá 16 bliana d’aois nó níos sine toiliú a thabhairt maidir le gnáthaimh mháinliachta.

Tolladh coirp agus tatú a fháil

Níl aon reachtaíocht a rialaíonn tolladh coirp agus tatú a fháil. Dá thoradh sin, níl aon íos-aois dhlíthiúil gur féidir tolladh coirp nó tatú a fháil.

Fuil a thabhairt

Ní féidir le duine a bheith mar dheontóir fola go dtí go mbíonn siad 18 mbliana d’aois.

Seirbhísí frithghiniúna

Níl aon aois íosta inar féidir comhairle agus oidis frithghiniúna a thabhairt. Is í an aois toilithe maidir le gníomhaíocht ghnéasach ná 17 mbliana d’aois agus féadfaidh cion coiriúil a bheith i gceist nuair a bhíonn gnéas ag duine le duine atá faoi bhun 17 mbliana d’aois. Ciallaíonn sé sin go bhfuil soláthraithe na seirbhísí frithghiniúna i dteideal na seirbhísí sin a dhiúltú do dhaoine faoi bhun 17 mbliana d’aois.

Gníomhaíocht ghnéasach

Faoi Alt 3 den Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéis) 2006 arna leasú ag Alt 5 den Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) (Leasú) 2007, is cion coiriúil é dul i ngleic nó iarracht a dhéanamh dul i ngleic le gníomh gnéis le leanbh atá faoi bhun 17 mbliana d’aois. Ní cosaint ar bith é a léiriú gur thoiligh an leanbh don ghníomh gnéasach.

Bíonn toiliú riachtanach ón Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí maidir le hionchúiseamh linbh ar bith atá faoi bhun 17 mbliana d’aois. D’fhéadfaí gan cailín 17 mbliana d’aois a raibh caidreamh collaí aici a chiontú as an gcion ar an bhforas sin amháin.

Tuilleadh eolais ar fáil inár ndoiciméad, An dlí maidir le cionta gnéis in Éirinn.

Pósadh agus páirtnéireacht shibhialta

Má bhíonn gnáthchónaí ort in Éirinn, is í an aois íosta ag ar féidir leat pósadh nó a bheith mar pháirtnéir sibhialta ná 18 mbliana d’aois. Tá an scéal amhlaidh fiú má phósann tú nó má éiríonn tú ina pháirtí sibhialta lasmuigh d’Éirinn. I gcúinsí speisialta ar leith, b'fhéidir go mbeadh ar chumas an duine Ordú Díolúine Cúirte a fháil a thugann cead don phósadh nó páirtnéireacht shibhialta dul ar aghaidh fiú amháin mura bhfuil an bheirt pháirtithe faoi bhun 18 mbliana d’aois. Níl toiliú tuismitheora riachtanach.

Tuilleadh eolais ar fáil inár ndoiciméad ar na ceanglais dlí chun pósadh agus páirtnéireacht shibhialta.

Cothabháil

Bíonn dualgas ar thuismitheoir leanbh cleithiúnach a chothabháil. Leanbh cleithiúnach ná leanbh:

• Atá faoi bhun 18 mbliana d’aois nó
• Atá níos sine ná 18 mbliana d’aois agus faoi bhun 23 bliana d’aois ach fós i mbun oideachais go lánaimseartha

Má chinneann cúirt gur theip ar thuismitheoir leanbh cleithiúnach cothabháil a sholáthar ar bhealach atá ceart sna cúinsí, d’fhéadfadh sí ordú a thabhairt go ndéanfaí íocaíochtaí cothabhála tréimhsiúla chun tacú leis an leanbh. Lena chois sin, d’fhéadfadh an chúirt ordú a thabhairt don tuismitheoir cnapshuim a íoc.

Tuilleadh eolais inár ndoiciméad, Orduithe agus comhaontuithe cothabhála agus Cothabháil agus lánúin neamhphósta.

An baile a fhágáil

Féadfaidh leanbh an baile a fhágáil ag 16 bliana d’aois má bhíonn toiliú tuismitheora acu. Níl toiliú ar bith riachtanach ag 18 mbliana d’aois.

Má fhágann tú an baile roimh 18 mbliana d’aois gan toiliú tuismitheoirí agus go meastar go bhfuil tú gan dídean nó i mbaol, féadfar iarratas a dhéanamh ar Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte (FSS) idirghabháil a dhéanamh. Tá eolas faoi na cumhachtaí atá ar fáil do FSS ar fáil inár ndoiciméad, Leanaí faoi chúram.

Tuismitheoirí nádúrtha a rianú

Más leanbh uchtaithe tú agus gur mian leat do thuismitheoirí nádúrtha a rianú, féadfar do shonraí a iontráil ar Chlár Tosaíochta Teagmhála na hUchtála Náisiúnta an Bhoird Uchtála a éascaíonn teagmháil idir daoine uchtaithe agus a dteaghlaigh nádúrtha. Mar sin féin, caithfidh tú a bheith 18 mbliana d’aois nó níos sine.

Cearta Dlíthiúla

Freagracht choiriúil

Is í aois na freagrachta coiriúla ná 12 bliana d’aois. Ciallaíonn sé seo nach féidir cion a bheith curtha i leith leanaí mura bhfuil 12 bliana d’aois sroichte acu. Mar sin féin, tá eisceacht ann maidir le leanaí atá 10 nó 11 bliana d’aois, agus is féidir dúnmharú, dúnorgain, éigniú nó ionsaí forthromaithe gnéis a chur ina leith.

Nuair a bhíonn cion curtha i leith linbh atá faoi bhun 14 bliana d’aois, ní féidir imeachtaí breise ar bith a thógáil gan toiliú ón Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí.

Leanaí faoi 12
Nuair a bhíonn foras réasúnta ag Gardaí a chreidiúint go bhfuil cion déanta ag leanbh faoi bhun 12 bliana d’aois agus nach féidir an leanbh a chúiseamh toisc cúrsaí aoise, caithfidh na Gardaí an leanbh a thabhairt chuig na tuismitheoirí nó caomhnóir. Nuair nach mbíonn a leithéid indéanta, eagróidh na Gardaí go nglacfaidh Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte (FSS) freagracht as an leanbh sa limistéar ina bhfuil gnáthchónaí ar an leanbh. D’fhéadfadh sé nach láimhseálfadh an córas ceartais choiriúil cionta coiriúla a dhéanann leanaí faoi bhun 12 bliana d’aois - d’fhéadfadh FSS an dualgas sin a chomhlíonadh. Tá eolas faoi na cumhachtaí atá ar fáil don FSS ar fáil inár ndoiciméad, Leanaí faoi chúram.

Coinneáil i stáisiún na nGardaí

Nuair a bhíonn leanbh faoi choinneáil i stáisiún na nGardaí, bíonn dualgas ar an nGarda atá i gceannas an stáisiúin a chinntiú, chomh fada agus is féidir, nach gceadaítear don leanbh casadh nó a bheith i dteagmháil le hamhrastaigh atá sa stáisiún ag an am céanna. Ní féidir leanbh a chur faoi agallamh i stáisiún na nGardaí ach amháin nuair a bhíonn tuismitheoir nó caomhnóir i láthair. D’fhéadfaí é a cheadú i gcúinsí speisialta, mar shampla, nuair a chruthaíonn moill sa phróiseas ceistiúcháin baol báis nó díobhála.

An Chúirt Leanaí

Nuair atá coir á chur i leith linbh, déileáiltear leis sa Chúirt Leanaí. Féadfaidh an chúirt tréimhse coinneála a ghearradh ar leanbh. Nuair a bhíonn leanbh faoi bhun 16 bliana d’aois, déantar an leanbh a choinneáil i scoil choinneála leanaí atá á bhainistiú ag Seirbhís Ceartas Óige na hÉireann. Déantar leanaí atá 16 nó 17 bliana d’aois a choinneáil in ionad coinneála leanaí. Mar sin féin, ní féidir leis an gcúirt ordú coinneála a ghearradh ach amháin nuair atá sí sásta gurb é sin an t-aon bhealach feiliúnach chun déileáil leis an leanbh, agus go mbeadh áit ar fáil do leanbh faoi bhun 16 bliana d’aois i scoil choinneála leanaí.

Chomh maith leis an gcoinneáil, bíonn cláir athstiúrtha agus smachtbhannaí pobail ar fáil don chúirt.

Tá tuilleadh eolais ar fáil faoi leanaí agus an córas ceartais choiriúil inár rannóg ar leanaí agus ciontóirí óga.

Toghcháin

Chun vóta a chaitheamh i dtoghchán nó reifreann in Éirinn, caithfidh tú a bheith cláraithe le vótáil. Chun a bheith incháilithe le háireamh ar Chlár na dToghthóirí, caithfidh tú a bheith 18 mbliana d’aois ar a laghad ar an lá a thagann an Clár i bhfeidhm (15 Feabhra).

Bíonn tú incháilithe le dul ar fhorlíonadh Chlár na dToghthóirí ar an lá a bhíonn tú 18 mbliana d’aois nó ina dhiaidh sin. Féadfar tú a áireamh san fhorlíonadh má thiteann do bhreithlá tar éis spriocdháta na n-iarratas don fhorlíonadh, ach má thiteann sé ar an lá vótaíochta nó roimhe. Má thiteann tú laistigh den chatagóir sin, ba chóir duit iarratas a sheoladh isteach mar aon le do theastas breithe.

Ní féidir seasamh mar iarrthóir i dtoghchán go dtí go mbíonn tú 18 mbliana d’aois.

Conarthaí

Mura bhfuil nó mura raibh tú pósta, ní féidir leat conradh a dhéanamh atá ina cheangal de réir an dlí go dtí go mbíonn tú 18 mbliana d’aois. Bíonn eisceacht ann maidir le conarthaí riachtanacha agus conarthaí leasa seirbhíse atá chun do leasa. Baineann conarthaí riachtanacha go hiondúil le conarthaí bia, éadaí agus lóistín, ach d’fhéadfaí conarthaí a áireamh freisin a bhaineann le hoideachas agus oiliúint cosúil le leabhair scoile agus éidí oiliúna.

Baineann conarthaí leasa seirbhíse go hiondúil le conarthaí do phrintíseachtaí nó conarthaí le gníomhairí nó bainisteoirí. Ní bhíonn na conarthaí seirbhíse sin infheidhmithe ach amháin má tá buntáiste ann duit nó gur chun do leasa iad.

Cuntais bhainc

Bíonn cuntais do leanaí bunscoile simplí go hiondúil - cuntais choigiltis nó taisce atá éasca le húsáid a íocann ús agus nach mbíonn muirir ar bith i gceist leo. Féadfar iad a oscailt le suim bheag airgid.

Déanann cuntais do mhic léinn meánscoile cártaí ÚMB a thairiscint go hiondúil, ach caithfear an cuntas a choinneáil i gcreidmheas i gcónaí. Ní dhéantar saoráid rótharraingte a thairiscint agus bíonn teorainn leis an méid is féidir a bhaint amach as an gcuntas. Ní gá táillí agus muirir a íoc go hiondúil.

Ní féidir cuntas reatha caighdeánach a oscailt go dtí go mbíonn duine 18 mbliana d’aois.

Bíonn nósanna imeachta éagsúla ag gach soláthraí maidir le cuntas a oscailt. Iarrann roinnt soláthraithe go ndéanfadh tuismitheoir nó caomhnóir foirm oscailte cuntais a shíniú nuair atá an leanbh faoi bhun 16 bliana d’aois. Ní iarrann soláthraithe eile an cead tuismitheora ach amháin má tá an leanbh faoi bhun 13 bliana d’aois.

Tuilleadh eolais ar fáil inár ndoiciméad, Cuntas bainc a oscailt agus a aistriú.

Seirbhís ar ghiúiré

Ní féidir leat suí ar ghiúiré sa chúirt go dtí go mbíonn tú 18 mbliana d’aois. Caithfidh d’ainm a bheith ar Chlár na dToghthóirí don Dáil.

Uacht a dhéanamh

Ní féidir leat uacht a dhéanamh go dtí go mbíonn tú 18 mbliana d’aois mura bhfuil nó mura raibh tú pósta.

D’ainm a athrú

Féadfar sloinne an linbh a athrú ar Chlár na mBreitheanna ach ní tharlaíonn sé ach i gcúinsí speisialta. Mar sin féin, féadfar sloinne an linbh a athrú trí ghníomhas dlí nó trí úsáid choitianta.

Féadfaidh leanaí atá idir 14 agus 17 mbliana d’aois Gníomhas Dlí a chomhlíonadh iad féin, ach bíonn toiliú ón bheirt thuismitheoir riachtanach. Nuair a bhíonn leanbh faoi bhun 14 bliana d’aois, caithfidh tuismitheoir amháin an Gníomhas Dlí a chomhlíonadh le toiliú an tuismitheora eile.

Féadfar d’ainm a athrú trí ghníomhas dlí gan toiliú nuair atá tú 18 mbliana d’aois nó níos sine.